Konviktet studentore në Maqedoni pasqyrojnë (mungesën e) kujdesit për të rinjtë

Ndërtesa të vjetra të parinovuara prej dekadash, ngrohje dhe ftohje e dobët ose fare, lagështi, kushte të këqija e diku katastrofike në tualete, betejë për ujë të ngrohtë dhe për një vakt të denjë. Këto janë „dhimbjet“ e studentëve maqedonas që gjatë studimeve universitare jetojnë në konviktet studentore të vendit.

Konviktet studentore ndoshta nuk janë shpesh në fokusin e publikut dhe të mediave, por herë pas here studentët që jetojnë në to publikojnë pamje tronditëse – më së shpeshti fotografi të ushqimit që marrin, të tualeteve ose të lagështisë në muret e dhomave të tyre.

Vetëm një, konvikti „Goce Dellçev“, është rinovuar në dekadat e fundit, dhe jo plotësisht. Kjo ndodhi para një dekade, dhe aktualisht aty strehohet numri më i madh i studentëve nga qytetet e tjera që studiojnë në fakultetet e Shkupit. Konviktet „Stiv Naumov“ dhe „Kuzman Josifovski Pitu“ aktualisht janë në rindërtim, dhe me këto dy ndërtesa nisi rinovimi që duhet të përfshijë disa konvikte, disa prej tyre jashtë kryeqytetit.

„Gjendja me konviktet studentore në vendin tonë nuk është e shkëlqyer, sepse nga gjithsej nëntë konvikte studentore, vetëm një është rindërtuar kohët e fundit – konvikti ‘Goce Dellçev’ në Shkup. Kushtet atje janë, le të themi, të kënaqshme, me përjashtim të mensës, e cila gjithashtu duhet të rinovohet. Konviktet ‘Stiv Naumov’ dhe ‘Kuzman Josifovski Pitu’ në Shkup aktualisht po rinovohen, dhe në fazën e ardhshme të projektit duhet të rinovohen edhe konviktet e tjera në vend. Kushtet nuk janë në nivelin që duhet. Studentët ankohen për kushtet në përgjithësi – ngrohjen, ndonjëherë ujin e ngrohtë. Pati probleme në ‘Pellagonia’; ka sfida të vazhdueshme. Pastaj sasia e ushqimit, sasia e mishit në ushqim, pastërtia – por këtu është e rëndësishme edhe që vetë studentët të kujdesen për konviktin, pra të mos i dëmtojnë kushtet që kanë, sepse edhe kjo ndodh shpesh. Ishim dëshmitarë të rinovimit të një pjese të ndërtesës ‘Stiv Naumov’, ku pas një kohe vetë studentët kishin thyer disa nga tualetet. Pra, të dyja palët duhet të jenë të kujdesshme. Lajmi i mirë është se shpresojmë që konvikti ‘Kuzman’ të hapet në fund të vitit 2025, dhe pastaj ‘Stiv Naumov’ në vitin 2026, që të përmirësohen disa kushte që fatkeqësisht aktualisht nuk janë të kënaqshme“, i thotë Samo Prasaj-it Aleksandar Nikollovski, kryetar i Kuvendit Universitar Studentor të Universitetit „Shën Kirili dhe Metodi“ (UKIM).

Borxhet e kanë ngrënë „standardin studentor“

Kushtet në „Goce Dellçev“ janë larg idealit, por ky konvikt konsiderohet më i dëshiruari nga studentët, sepse është në gjendje drastikisht më të mirë se të tjerët. Rinovimi para 10 vjetësh nuk e përfshiu mensën, e cila është 40 vjeçare. As ai rindërtim nuk përfshiu, për shembull, ngrohësit e ujit, të cilët janë instaluar para 40 vjetësh.

E vizituam konviktin „Goce Dellçev“. Disa dhoma kanë tualetet e tyre, dhe natyrisht studentët më shumë duan të jetojnë në to. Në bisedë me disa prej tyre, ata theksojnë se në përgjithësi janë të kënaqur. Presin që më në fund të rinovohet edhe mensa – ajo nuk ka ngrohje, prandaj tani, kur është ftohtë, duhet të hanë shpejt.

„Kushtet në konvikt janë relativisht të mira; ky konvikt është rinovuar para rreth dhjetë vjetësh, kështu që kushtet fizike janë relativisht të mira. Stafi dhe punonjësit kujdesen për mobiljet dhe ambientet. Pra, nga ky këndvështrim gjendja është e mirë. Patëm disa probleme më shumë me ushqimin, sepse disa kontrata të prokurimit publik nuk u realizuan. Konkretisht, për disa muaj nuk pati furnizim me qumësht dhe produkte qumështi, mish të freskët, si dhe disa probleme të tjera më të vogla apo më të mëdha. U stabilizuam brenda një-dy muajve, i kryem prokurimet e nevojshme publike dhe mendoj se tani ushqimi është në nivel të kënaqshëm – të paktën kështu thonë studentët. Po përballemi me disa probleme financiare – probleme financiare afatgjata, po flas për një periudhë prej 15–20 vjetësh. Çmimi i akomodimit ka mbetur i njëjtë që nga viti 2005/06, dhe jemi në komunikim me Qeverinë dhe me ministren për të gjetur një zgjidhje për t’i kapërcyer këto probleme – që më në fund t’i kapërcejmë pas kaq vitesh“, thotë Aleksandar Karovski, drejtor i Konviktit Shtetëror Studentor „Shkupi“.

Karovski pranon se zgjidhja e këtyre problemeve nuk është fundi, veçanërisht pasi shumë studentë në konvikt aktualisht ankohen më së shumti për buburrecat në dhoma.

„Kjo është një çështje aktuale. Por sigurisht, bëhet fjalë për gjallesa; ka kompani që punojnë vazhdimisht për dezinsektimin, dhe do ta zgjidhim edhe këtë problem. Studentët mbajnë ushqim në dhoma, por kanë të drejtë të ankohen dhe ne duhet të punojmë për ta zgjidhur problemin. Për dezinfektim të plotë, duhet të bëhet në verë, kur të gjithë studentët janë larguar“, shpjegon Karovski.

Prej vitesh konviktet studentore përballen me borxhe të mëdha dhe me pamundësinë për të mbuluar kostot reale me mjetet që marrin nga kontributet e studentëve dhe nga shteti. Sipas sistemit aktual, të përcaktuar në Ligjin për standardin studentor, konviktet financohen në bazë 50/50: studentët paguajnë gjysmën e shumës së caktuar si kontribut, ndërsa shteti paguan gjysmën tjetër. Megjithatë, kjo shumë, aktualisht rreth 7.000 denarë gjithsej për student, është shumë larg asaj që do t’i mbulonte realisht kostot.

„Çmimi i akomodimit në konviktet studentore nuk ka ndryshuar që nga viti 2006. Borxhet kanë lindur kryesisht për shkak të çmimit të ulët. Ai çmim nuk i plotëson nevojat që konviktet të jenë rentabile dhe financiarisht të qëndrueshme. Pati edhe menaxhim të dobët. Ne kemi problemin më të madh, sepse kemi më shumë studentë, dhe meqë financohemi vetëm përmes kontributeve të studentëve, sa më shumë rritet numri i studentëve, aq më shumë rriten edhe borxhet“, thotë Karovski.

Me paratë që marrin, konviktet studentore mbulojnë të gjitha kostot – të gjitha nevojat e studentëve, pagat e stafit dhe faturat. Karovski thotë se legjislacioni i ri duhet t’u sjellë konvikteve njëfarë lehtësimi. Ai beson se zgjidhjet do të shkojnë në drejtim që shteti të marrë përsipër disa nga kostot, për paga apo shërbime komunale, në mënyrë që një pjesë e mjeteve të lirohet për nevojat e studentëve. Ideja është të shmanget një rritje drastike e asaj që paguajnë studentët. Sipas tij, kjo duhej bërë gradualisht ndër vite, që të ishte më pak e dhimbshme.

Borxhet e konvikteve grumbullohen prej vitesh. Në fund të çdo viti, shteti ndihmon për uljen e borxhit, shpjegon Karovski.

Këto ndryshime do të vijnë me ndryshimet e Ligjit për standardin studentor të paralajmëruara nga Ministria e Arsimit dhe Shkencës. Ndryshimet po përgatiten dhe, sipas paralajmërimeve, do të përfshijnë disa aspekte. „Ligji për ndryshimin e Ligjit për standardin studentor parashikon përmirësime në mënyrën e financimit të konvikteve studentore, metodologjinë për ndarjen e bursave, rregullimin e mëtejshëm të mënyrës së akomodimit të studentëve në konvikte, statusin e punonjësve, digjitalizimin e shërbimeve dhe të ngjashme“, shpjegon Ministria.

Edhe Kuvendi Universitar Studentor i UKIM-it pajtohet se duhet të bëhen ndryshime. Ai u përfshi në përgatitjen e ligjit me propozimet e tij. Kërkoi financim shtetëror për konviktet që ato të jenë të qëndrueshme, më pak anëtarë në bordet drejtuese, racionalizim të konvikteve dhe komercializim të mensave, i thotë Samo Prasaj-it Aleksandar Nikollovski, kryetar i Kuvendit Universitar Studentor.

„Aktualisht, konviktet nuk mund të jenë të qëndrueshme, sepse kontributet që merren nga shteti dhe nga studentët janë shumë të ulëta në krahasim me standardin që nevojitet. Me ndryshimet, më shumë mjete do të hyjnë në arkat e konvikteve, dhe studentët do të kontribuojnë ndoshta me një rritje të vogël të qirasë, sepse ajo nuk ka ndryshuar rreth 14 vjet. Por nuk do të jetë shumë e ndjeshme, sepse shteti do ta mbajë pjesën më të madhe të barrës. Ka ndryshime në mënyrën si do të bëhen pagesat – mënyra si rregullohet tani do të ndryshojë nga ajo që është planifikuar – por e gjithë kjo do të jetë në dobi të standardit studentor“, thotë Nikollovski.

Për shkak të rinovimit të „Stiv Naumov“ dhe „Kuzman Josifovski Pitu“, shumica e 4.300 studentëve që aplikuan për akomodim janë në konviktin „Goce Dellçev“, pastaj në „Pellagonia“ dhe „Seniq“. Dhe pikërisht „Pellagonia“ ishte në qendër të vëmendjes kur studentët publikuan fotografi të gjendjes së ndërtesës, të ushqimit që u jepej dhe të problemit më të madh – mungesës së ujit të ngrohtë, i cili u zgjidh pas një beteje disajavore dhe presionit mediatik.

„Konkursi për akomodim në konviktet studentore për vitin akademik 2024/2025 parashikoi 4.303 shtretër për studentët e të gjitha viteve. Asnjë studenti që aplikoi dhe i plotësoi kushtet nuk iu refuzua akomodimi. Kapacitetet e konvikteve ‘Goce Dellçev’ dhe ‘Pellagonia’ janë plotësisht të mbushura, ndërsa të tjerat janë rreth 90% të mbushura. Dy konviktet që po rinovohen, ‘Stiv Naumov’ dhe ‘Kuzman Josifovski – Pitu’, do të përfundojnë nga fundi i vitit aktual sipas kontratës me kontraktuesin, ndërsa radhën për rindërtim e kanë konviktet në Shtip dhe Prilep, ku presim që punimet të fillojnë në gjysmën e dytë të këtij viti. Gjatë mandatit të Qeverisë aktuale, të gjitha konviktet studentore do të rindërtohen plotësisht, siç parashikohet në projektin me bankën gjermane për zhvillim KfW“, i thotë Samo Prasaj-it Ministria e Arsimit.

Gjashtë vjet pa asnjë inspektim në konvikte

Një nga opsionet për studentët është konvikti „Tome Stefanovski – Seniq“ në Avtokomandë. Gjatë kontrollit të kushteve atje, morëm fotografi nga një studente. Ajo thotë se më së shumti e shqetëson myku në mure; ushqimi është përmirësuar. Por ajo mendon se vetë banorët duhet të jenë pak më të kujdesshëm për higjienën.

Kushtet e jetesës në „Tome Stefanovski – Seniq“ janë larg të kënaqshmeve, përveç ushqimit, i cili është përmirësuar

Por për gjashtë vjet shteti nuk kishte asnjë informacion për gjendjen e konvikteve studentore. Monitorimi i gjendjes së tyre është përgjegjësi e Inspektoratit Shtetëror të Arsimit. Megjithatë, Enti Shtetëror i Revizionit konstatoi vitin e kaluar se për disa vite nuk ishin kryer inspektime në konvikte.

„Revizioni identifikoi dobësi dhe mospërputhje në kryerjen e mbikëqyrjes inspektuese, të cilat ndikojnë në efektivitetin dhe ligjshmërinë e inspektimeve në konviktet studentore dhe në institucionet arsimore. Sipas ligjit, Inspektorati Shtetëror i Arsimit është i detyruar të kryejë mbikëqyrje inspektuese të paktën një herë në vit në konviktet studentore dhe t’i dorëzojë raport Ministrisë së Arsimit dhe Shkencës dhe Qeverisë brenda 60 ditëve nga përfundimi i akomodimit të studentëve. Revizioni konstatoi se inspektimi i fundit është kryer në vitin 2019, pas të cilit nuk janë kryer inspektime të reja dhe nuk janë përgatitur procesverbale inspektimi. Mungesa e inspektimeve të rregullta dhe të jashtëzakonshme të procesit të regjistrimit dhe akomodimit të studentëve, si dhe të saktësisë së të dhënave në dokumentacionin e konvikteve, i pengon ato të funksionojnë si duhet dhe ta përmbushin qëllimin e tyre për të siguruar kushte të përshtatshme për studentët“, thuhet në raportin e Entit Shtetëror të Revizionit të publikuar vitin e kaluar.

Ministria e Arsimit pranon se nuk ka pasur inspektime të rregullta, por këtë ia atribuon kryesisht mungesës së stafit në Inspektorat.

„Megjithëse Inspektorati Shtetëror i Arsimit përballet me mungesë kapacitetesh – nuk ka mjaftueshëm punonjës për të përmbushur të gjitha detyrimet brenda kompetencave të tij – në 8 muajt e fundit inspektorët e arsimit kanë kryer më shumë se 1.500 inspektime në institucionet arsimore, përfshirë inspektime në konviktet studentore shtetërore. Për të parandaluar situata si ato në të kaluarën dhe vërejtje në raportet e revizionit shtetëror, do të punojmë për ta kapërcyer mungesën e stafit në Inspektorat“, thotë Ministria, e cila na tha gjithashtu se në periudhën e ardhshme do të ketë më pak ndërhyrje në disa konvikte që, sipas planit të rindërtimit, janë parashikuar për fazën e fundit të projektit për rinovimin e konvikteve studentore shtetërore.

Ndërsa rregullohen kushtet, të rinjtë largohen

Përveç betejave për kushte të denja jetese për studentët që mbeten këtu, shqetësues për vendin është edhe largimi i dukshëm i të rinjve për studime jashtë vendit. Sipas Entit Shtetëror të Statistikave, numri i studentëve të regjistruar në universitetet shtetërore bie çdo vit, dhe në vitin 2024, njoftoi Enti, ra edhe numri i të diplomuarve. Kjo ul edhe numrin e vendeve të nevojshme në konvikte.

Hulumtimi ynë se sa studentë maqedonas janë jashtë vendit dhe pse vendosën të largohen tregoi se Sllovenia mbetet vendi më tërheqës për qytetarët e Maqedonisë që duan ta vazhdojnë arsimin e lartë jashtë vendit. Vitin e kaluar më shumë se 1.300 qytetarë të Maqedonisë kërkuan nga Fondi i Sigurimit Shëndetësor vërtetime për sigurim shëndetësor vetëm për studime në Slloveni.

As Ministria e Arsimit, as Enti Shtetëror i Statistikave nuk mbajnë evidencë të saktë se sa qytetarë të Maqedonisë studiojnë jashtë vendit. Shifrën më të përafërt se sa qytetarë të Maqedonisë studiojnë dhe ku, Samo Prasaj e mori nga Fondi i Sigurimit Shëndetësor, bazuar në numrin e vërtetimeve për shfrytëzimin e shërbimeve shëndetësore jashtë vendit. Por edhe kjo shifër është e përafërt, sepse Fondi i lëshon vërtetime të tilla vetëm kur qytetarët e Maqedonisë studiojnë në vende me të cilat Maqedonia ka marrëveshje për sigurim shëndetësor – gjithsej 18 vende.

Sipas Fondit të Sigurimit Shëndetësor, vitin e kaluar u lëshuan më shumë se 1.600 vërtetime për sigurim shëndetësor për qytetarë të Maqedonisë që i kërkuan me arsyetimin se studiojnë në ato vende. Më së shumti u lëshuan për Slloveninë, pastaj për Italinë, Serbinë, Gjermaninë, Kroacinë, Austrinë, Bullgarinë dhe Turqinë, pastaj për Holandën, Francën, Belgjikën, Çekinë dhe Sllovakinë, me nga një student në Mal të Zi, Shqipëri, Hungari dhe Bosnjë e Hercegovinë.

Siç ka raportuar tashmë Samo Prasaj, numri i qytetarëve të Maqedonisë që shkojnë të studiojnë në Slloveni po rritet vazhdimisht që nga viti 2017, sepse Qeveria sllovene i mbulon kostot e shkollimit, të cilat variojnë nga 2.000 deri në 15.000 euro në varësi të universitetit dhe fushës së studimit. Sipas të dhënave që morëm atëherë nga Ambasada e Sllovenisë, në vitin akademik 2017/2018, 783 qytetarë të Maqedonisë morën bursa dhe shkuan të studiojnë në Slloveni, ndërsa në vitin 2022/2023, 1.307 qytetarë të Maqedonisë studionin në universitetet shtetërore në Slloveni. Sipas përgjigjes që morëm përmes Ambasadës së Sllovenisë, ky numër ndoshta është më i madh, sepse nuk i përfshin universitetet private.

Ministria e Arsimit thotë se nuk ka të dhëna të sakta për numrin e studentëve maqedonas jashtë vendit, sepse nuk ka mënyrë për t’i ndjekur qytetarët që largohen nga vendi me iniciativë të tyre.

„Kemi të dhëna për numrin e studentëve që morën bursë nga Ministria për të studiuar jashtë vendit, si ata të regjistruar në një nga 100 universitetet më të mira në botë – rreth 400 studentë në të tria ciklet e studimeve nga viti 2010 deri tani“, tha Ministria e Arsimit dhe Shkencës.

Ministria shpjegon se këto bursa janë dhënë në disa vende, por veçon universitetet në Londër, Kembrixh, Oksford, Utreht dhe Ajndhoven, Universitetin Teknik të Mynihut, Institutin Federal Zviceran të Teknologjisë në Cyrih, Mançesterin dhe Edinburgun.

Të rinjtë nga Maqedonia që vendosën ta vazhdojnë arsimin e lartë jashtë vendit pas përfundimit të shkollës së mesme thonë se duke diplomuar në një universitet në një vend shumë të zhvilluar do të marrin një diplomë të njohur ndërkombëtarisht, dhe se shanset e tyre për të gjetur punë të përshtatshme dhe për të përparuar janë shumë më të mëdha se në Maqedoni.

Një nga vendet ku shkojnë të studiojnë është Hungaria, e cila ka një program që ofron bursa dhe u mundëson studentëve të studiojnë pa paguar shkollim. Julija Gjorgjieska, e cila po përfundon vitin e parë të studimeve në kryeqytetin hungarez, i flet Samo Prasaj-it për studimet në Budapest.

„Vendosa të studioj në Hungari, para së gjithash, sepse mora bursë përmes programit Stipendium Hungaricum, i cili të mundëson të studiosh pa paguar shkollim dhe mbulon kostot minimale të jetesës. Hungaria është një nga vendet më të përballueshme të BE-së për sa i përket kostove të jetesës, e megjithatë ofron të njëjtën cilësi arsimi dhe mundësi si vendet e tjera të zhvilluara të BE-së. Budapesti, si kryeqytet, është shumë ndërkombëtar dhe ka një gamë të pasur programesh, projektesh dhe praktikash, gjë që u mundëson studentëve të zhvillohen si akademikisht, ashtu edhe profesionalisht“, shpjegon ajo.

Studimet janë në anglisht, dhe një lëndë mund të ketë deri në katër profesorë, gjë që jep perspektiva të ndryshme, por mund të jetë edhe konfuze, thotë Julija.

Ajo i përshkroi kushtet në universitetin ku studion, të cilat kanë shumë përparësi në krahasim me ato që kemi ne këtu.

„Universiteti në Budapest ofron një sistem shumë fleksibël. Ndjekja e ligjëratave nuk është e detyrueshme, dhe nëse mbledh mjaftueshëm pikë nga testet e ndërmjetme, mund ta kalosh lëndën pa provim përfundimtar, gjë që mundëson pushime më të gjata verore dhe dimërore (katër muaj në verë, dy muaj në dimër). Nuk ka detyra shtëpie apo projekte grupore; puna është tërësisht individuale, dhe mund të fitosh pikë shtesë përmes kuizeve të shkurtra gjatë ligjëratave. Provimet dhe testet e ndërmjetme mbahen në kompjuter në salla të veçanta provimi nën mbikëqyrje të rreptë – me kamera, ekrane privatësie dhe rregulla të rrepta kundër kopjimit – dhe testi apo provimi mbyllet automatikisht kur skadon koha. Kampusi ka rreth 10 ndërtesa moderne, të pajisura mirë, dhe ka klube studentore të organizuara nga vetë studentët“, thotë Julija për përvojën e saj në Budapest.

E pyetur se çfarë po bën që fakultetet dhe universitetet maqedonase të jenë konkurruese me ato në vende të tjera dhe tërheqëse për qytetarët e Maqedonisë, Ministria thotë se arsimi i lartë po bëhet prioritet i Qeverisë dhe se vitin e kaluar u formua një Organ Kombëtar Koordinues për Reforma në Arsimin e Lartë dhe Kërkimin Shkencor, me detyrë të shqyrtojë gjendjen e përgjithshme dhe të propozojë politika për përmirësimin e cilësisë.

„Tashmë po punohet për një Ligj të ri për arsimin e lartë, i cili do të sigurojë më shumë të drejta dhe mundësi për profesorët dhe studentët. Po shqyrtohet mundësia që ligji të garantojë edhe punësim për studentët më të mirë të çdo gjenerate në universitetet publike dhe institucionet kërkimore“, thotë Ministria, duke shtuar se po hartohet edhe një Ligj i ri për standardin studentor, me përfshirjen e studentëve.

Sipas Entit Shtetëror të Statistikave, vitin e kaluar akademik në fakultetet dhe universitetet maqedonase ishin të regjistruar më shumë se 52.000 studentë.

Ministria shpjegon se buxheti për arsimin këtë vit është gjashtë miliardë denarë më i madh se vitin e kaluar dhe tani arrin 38 miliardë denarë. Sipas Ministrisë, kjo do të thotë edhe më shumë mjete për arsimin e lartë dhe për përmirësimin e standardit studentor – treqind milionë denarë më shumë se vitin e kaluar.

Këtë përmbajtje e përgatiti Instituti për Studime të Komunikimit.

Gazetare: Katerina Gjurovski, Elica Boçvaroska

Kameraman: Nake Batev

Fotografi: Nake Batev, Darko Andonovski, arkiv privat

Histori të lidhura (në maqedonisht)

Çdo vit dhjetë për qind e studentëve maqedonas largohen për studime jashtë vendit

Ky artikull është përkthyer nga maqedonishtja me ndihmën e inteligjencës artificiale (IA). Versioni origjinal në maqedonisht është i disponueshëm këtu.