Ndërtesa e ESM-së është turp institucional në qendër të Shkupit

Në qendër të Shkupit, në hyrje të Sheshit Maqedonia, selia e kompanisë shtetërore të energjisë ESM (Elektranat e Maqedonisë së Veriut) qëndron pothuajse një dekadë pa fasadë dhe me dëmtime në pjesën e jashtme. Po kaq kohë, punonjësit e kësaj kompanie shtetërore punojnë në kushte të papërshtatshme në këtë ndërtesë mbi gjashtëdhjetëvjeçare, sepse, sipas ndërtuesve, ndërtesat pa fasadë konsiderohen konstruktivisht të papërfunduara dhe nuk ofrojnë efikasitet të duhur energjetik dhe izolim.

Për një kohë të gjatë ndërtesa ishte e mbuluar me skela dhe e rrethuar, por këto më vonë u hoqën. Ndërtuesit janë të qartë se kjo është e papranueshme, sepse ndërtesat e papërfunduara si kjo, sipas standardeve të ndërtimit, duhet të rrethohen për të parandaluar hyrjen e kalimtarëve dhe qytetarëve në hapësirën rreth ndërtesës, para së gjithash për sigurinë e tyre.

Profesor Josif Josifovski, anëtar i Departamentit të Gjeoteknikës në Fakultetin e Ndërtimit në Shkup, i shpjegon „Samo Prasaj“-it se në këtë rast ka dëmtime të dukshme të jashtme të ndërtesës, e cila është „e zhveshur“, pa fasadë, dhe pjesët e dëmtuara mund të bien nën ndikimin e kushteve atmosferike. Ai shton se sipas standardeve të ndërtimit, ndërtesa duhet të rrethohet. Prof. Josifovski thekson se edhe ndërtesat e tjera të papërfunduara në qendër të qytetit – si ndërtesa aty pranë „Pellagonia“, e cila gjithashtu ishte pjesë e këtij projekti dhe mbeti pa fasadë – duhet gjithashtu të mbrohen dhe të rrethohen si duhet, ashtu si edhe ndërtesat e tjera të papërfunduara rreth sheshit.

„Këto janë ndërtesa siguria e të cilave është e dyshimtë, veçanërisht pasi për një kohë të gjatë nuk është punuar në to dhe janë lënë të rrënohen, gjë që në vetvete, nën ndikimin e kushteve atmosferike, i bën gjithnjë e më të pasigurta. Ajo që thekson profesioni është se ekzistojnë standarde të caktuara që duhet të plotësohen për sa i përket sigurisë. Para së gjithash do të përmendja nevojën për të mbrojtur hapësirën rreth vetë ndërtesave, që do të thotë gardhe mbrojtëse të përshtatshme që do ta kufizonin qasjen e qytetarëve në ato ndërtesa ose pranë tyre, në mënyrë që qytetarët të mos dëmtohen dhe të mos ketë viktima të mundshme“, thotë Prof. Josifovski.

Rinovimi i fasadës së ndërtesës, në të cilën dikur ishte vendosur edhe kompania austriake EVN, nisi rreth dhjetë vjet më parë si pjesë e projektit „Shkupi 2014“ të qeverisë së atëhershme, i cili kushtoi më shumë se 700 milionë euro. Për fasadën e kësaj ndërtese – prej xhami dhe polistireni – ishin planifikuar 3,6 milionë euro.

Në shkurt të vitit 2016, gjatë punimeve ndërtimore, shpërtheu një zjarr që preku edhe pjesën e brendshme të ndërtesës. Deri në atë fazë të ndërtimit të fasadës së re të ndërtesës së ESM-së ishin shpenzuar rreth 400.000 euro, sipas raportimeve të mediave.

Pas zjarrit, si EVN-ja ashtu edhe ESM-ja hoqën dorë nga përfundimi i projektit dhe paralajmëruan se do të kërkonin një projekt të ri për fasadën e ndërtesës. Nga ato paralajmërime nuk doli asgjë; ndërkohë EVN-ja austriake u largua nga ndërtesa, duke mbetur vetëm kompania shtetërore ESM.

Ndërtesë pa fytyrë, institucione pa plan

Punonjësit e ESM-së mbetën në këtë ndërtesë për vite, edhe pse, në kuadër të projektit „Shkupi 2014“, kompania shtetërore nisi të ndërtonte edhe një seli të re përballë Muzeut të Qytetit të Shkupit. Ndërtesa e re e ESM-së mbeti e pabanuar deri në janar të këtij viti, sepse, megjithëse u përfundua qysh në maj të vitit 2017, Ministria e Transportit dhe Lidhjeve refuzoi të lëshonte leje përdorimi.

Sipas raportimeve të deritanishme të mediave, Ministria e Transportit dhe Lidhjeve refuzoi të lëshonte lejen e përdorimit, sepse gjatë ndërtimit ishin bërë ndryshime në projekt dhe mungonin mendimet dhe pëlqimet përkatëse.

Por Qeveria aktuale e udhëhequr nga VMRO-DPMNE vendosi që në ndërtesën e re të ndërtuar nga ESM-ja të vendoset Ministria e sapoformuar e Energjetikës. Me vendimin qeveritar për ta vendosur aty ministrinë e re, kompania shtetërore ESM mbeti në selinë e vjetër në Sheshin Maqedonia, me kushte pune siç mund të imagjinohen – çnjerëzore, sipas ekspertëve.

„Këto janë kushte pune çnjerëzore, duke pasur parasysh se, duke e parë ndërtesën çdo ditë, fasada në pjesë të caktuara është plotësisht e hapur dhe nuk i plotëson kushtet dhe standardet bazë që duhet t’i plotësojnë ndërtesa të tilla. Po flasim për kushtet e punës së punonjësve të ESM-së. Nuk e di saktësisht sa punojnë atje apo në cilën pjesë të ndërtesës – duhet të jem i kujdesshëm këtu. Por siç thashë, pa ato elemente të fasadës, të cilat ofrojnë edhe mbrojtje energjetike dhe termike, ekspozimi ndaj kushteve atmosferike është i papërshtatshëm. Në aspektin ndërtimor, ndërtesa të tilla do t’i konsideronim të papërfunduara ose të pandërtuara. Është problematike që dikush të kryejë detyra pune në një ndërtesë të tillë për një periudhë më të gjatë“, thotë profesor Josifovski nga Fakulteti i Ndërtimit.

ESM-ja pranon se ndërtesës, e cila ndodhet në qendër të Shkupit, pikërisht në shesh, i është hequr fasada, se kjo nuk është pamje e këndshme për rrethinën dhe se nuk është e përshtatshme as si vend pune, sepse ndërtesa ka mbetur pa izolim. Por kompania nuk deshi të komentonte pse punonjësit e saj nuk janë zhvendosur në ndërtesën e re për kaq shumë vite.

„Menaxhmenti i ESM-së aktualisht funksionon pa ambiente përfaqësuese. Duke pasur parasysh rrethanat, stafi drejtues i ESM-së prej vitesh punon në kushte të vështira“, u përgjigj ESM-ja.

Pamja shumëvjeçare e ndërtesës është simbol i neglizhencës institucionale

E pyetur nëse planifikohet përfundimi i fasadës dhe riparimi i ndërtesës, kompania u përgjigj se, në varësi të kapaciteteve financiare, këtë vit po shqyrton një rikonstruim të plotë të ndërtesës – si të jashtëm, ashtu edhe të brendshëm.

„Përveç kontraktuesit, përmes një konkursi do të kërkohet edhe projekti për një fasadë moderne dhe energjetikisht efikase“, shton ESM-ja.

Por për arsyen pse ndërtesa ka mbetur pa fasadë deri tani dhe sa është shpenzuar për projektin e mëparshëm të fasadës, ESM-ja nuk dha përgjigje konkrete, por përshkroi të gjitha përpjekjet e mëparshme për të trajtuar këtë njollë në qendër të Shkupit.

„Ndërrimi i fasadës së selisë aktuale të ESM-së ishte projekt i përbashkët i ELEM-it dhe EVN-së, i cili duhej të përfundonte në shtator të vitit 2014. Vonesa ndodhi sepse investitori i kërkoi kontraktuesit të përdorte materiale rezistente ndaj zjarrit për fasadën, gjë që u refuzua. Pas ndërprerjes së kontratës, gjatë shtatë viteve të fundit nuk është ndërmarrë asnjë veprim për t’i kapërcyer sfidat. Sipas informacioneve tona, kontrata për fasadën ishte në vlerë prej rreth 4 milionë eurosh, EVN Shkup ishte pala udhëheqëse, dhe të dyja kompanitë ishin marrë vesh të paguanin nga gjysma“, na tha ESM-ja.

EVN Maqedoni, qiramarrësja e mëparshme e ndërtesës – një pikë e njohur e Shkupit prej kohësh – u pyet pse fasada nuk u përfundua pas zjarrit, edhe pse të dyja kompanitë kishin paralajmëruar se do të kërkonin projekt të ri. Ajo thotë se ndërtesa nuk është më pronë e saj dhe se nuk është përgjegjëse për hartimin e projekteve të reja.

„Kontrata për rikonstruimin dhe zgjerimin e fasadës u ndërpre sepse kontraktuesi nuk i respektoi dispozitat e kontratës. Ndërtesa nuk është më në pronësi të EVN Maqedoni Shkup, prandaj kompania nuk është përgjegjëse për hartimin e projekteve të reja“, tha EVN Maqedoni, duke dhënë versionin e saj.

As Qeveria, të cilës iu drejtuam gjithashtu, nuk tha përfundimisht nëse dhe kur do të ndërtohet fasada e re dhe do të riparohen dëmtimet e ndërtesës së ESM-së. Na tha se po shqyrton mundësitë për financimin e një fasade të re dhe moderne.

„Po shqyrtohen në mënyrë aktive mundësitë për financimin e një fasade të re, moderne dhe energjetikisht efikase për ndërtesën ekzistuese, e cila do të përfshijë një sistem fotovoltaik të integruar. Ky investim është thelbësor për uljen e konsumit të energjisë, rritjen e efikasitetit energjetik dhe kontributin në zhvillimin e qëndrueshëm“, thuhet në përgjigjen e Qeverisë.

Ajo nuk iu përgjigj pyetjes se kur u lëshua leja e përdorimit për ndërtesën e re të ESM-së, e cila me vendim qeveritar iu nda Ministrisë së Energjetikës, apo nëse kompania shtetërore do të marrë ndonjë kompensim financiar për këtë ndërtesë, në të cilën janë investuar mjete të konsiderueshme, në mënyrë që ta riparojë të vjetrën.

As Ministria e Energjetikës nuk u përgjigj nëse marrëveshja me ESM-në për dorëzimin e ndërtesës parashikon ndonjë kompensim financiar për kompaninë shtetërore. Ajo na drejtoi te Qeveria, duke shpjeguar se kjo nuk është në kompetencën e saj.

„Ministria e Energjetikës, Minierave dhe Lëndëve të Para Minerale e përdor ndërtesën në bazë të një vendimi të Qeverisë me të cilin ndërtesa i jepet Ministrisë në përdorim. Në bazë të këtij vendimi është lidhur edhe një marrëveshje me ESM-në, me të gjitha aspektet ligjore dhe financiare të përcaktuara në nivel institucional. Pyetjet që lidhen me aranzhimet financiare dhe kompensimin e mundshëm janë në kompetencë të ESM-së dhe të Qeverisë. Ministria e Energjetikës, Minierave dhe Lëndëve të Para Minerale nuk merr pjesë në ato vendime“, na tha Ministria e Energjetikës.

Cilësia konstruktive e ndërtesave të lëna gjatë të papërfunduara mund të bjerë

Sipas ekspertëve të ndërtimit, ndërtesat ndërtimi i të cilave ka nisur dhe që pastaj lihen të papërfunduara për një kohë të gjatë mund të pësojnë dobësim të materialeve dhe rënie të cilësisë së vetë konstruksionit.

„Te çdo ndërtesë në të cilën nuk punohet vazhdimisht për një kohë të gjatë, ekziston rreziku që, nën ndikimin e kushteve atmosferike, cilësia e materialeve ndërtimore në një farë mënyre të plaket, të dobësohet dhe të bjerë, dhe që i gjithë konstruksioni të bëhet problematik. Po flasim për periudha më të gjata kohore, dhe këto ndërtesa vërtet kanë qenë të ekspozuara për një kohë të gjatë“, thotë Prof. Josifovski, duke shtuar se për to duhet të planifikohen masa sanuese.

Ai shton se për ndërtesa të tilla rekomandohet të bëhet një inspektim i veçantë për të vlerësuar cilësinë e materialeve, për të zbuluar dobësitë dhe mospërputhjet dhe për të propozuar masa për riparimin ose zëvendësimin e tyre. Një mendim i tillë iu kërkua Fakultetit të Ndërtimit pas zjarrit në ndërtesën e ESM-së në Sheshin Maqedonia.

„Me sa di unë, një punë e tillë aktualisht është rënë dakord posaçërisht për ndërtesat në kampusin e rektoratit të UKIM-it – dy ndërtesat e reja të fakulteteve – dhe Fakultetit të Ndërtimit i është kërkuar të marrë pjesë në atë vlerësim me ekspertët e tij. Një vlerësim i tillë duhet të bëhet edhe për të gjitha ndërtesat e tjera“, thotë Prof. Josifovski.

Në Sheshin Maqedonia dhe në qendër të Shkupit, ndërtesa e ESM-së nuk është e vetmja që qëndron prej vitesh e papërfunduar. Ka të paktën dhjetë ndërtesa të papërfunduara, dhe sipas standardeve të ndërtimit, të gjitha duhet të rrethohen dhe të mbrohen si duhet.

„Nuk është vetëm një ndërtesë, jo vetëm ndërtesa e ESM-së. Shumë ndërtesa të tilla janë të papërfunduara dhe të lëna të rrënohen me kalimin e kohës. Është ndërtesa ‘Pellagonia’, e lënë e papërfunduar, ndërtesa e ish-Klubit të Oficerëve dhe hoteli pranë saj. Janë edhe ndërtesat në kampusin e Universitetit ‘Shën Kirili dhe Metodi’ – e dimë për ndërtesën e fakultetit FINKI dhe ndërtesën e Fakultetit të Edukimit Fizik, të cilat gjithashtu qëndrojnë prej kohësh pa u punuar në to. Edhe Salla Universale. Pra, ka disa ndërtesa që janë braktisur, dhe mendoj se është koha e fundit të gjenden zgjidhje për to, sepse ato përbëjnë rrezik edhe për rrethinën, për kalimtarët dhe qytetarët“, thotë Prof. Josifovski.

Ai shton se rregulli është që kantieret e ndërtimit të rrethohen që nga momenti i pastrimit të terrenit deri sa ndërtesa të kalojë kontrollin teknik dhe të vihet në përdorim. Kjo nuk do të thotë vetëm një gardh i thjeshtë; në situata të caktuara duhet të ketë mbrojtje më serioze në pjesën e sipërme, si një lloj strehe, që qytetarët të mos rrezikohen nga defekte apo deformime më të vogla apo më të mëdha të ndërtesës.

Këtë përmbajtje e përgatiti Instituti për Studime të Komunikimit.

Gazetare: Elica Boçvaroska

Kameraman: Nake Batev

Montazhi: Risto Dushkovski

Fotografi: Darko Andonovski

Ky artikull është përkthyer nga maqedonishtja me ndihmën e inteligjencës artificiale (IA). Versioni origjinal në maqedonisht është i disponueshëm këtu.