Shtëpitë për të moshuarit janë të harruara në prioritetet lokale

Rrugë të reja, kopshte, parqe… Kështu duken zakonisht paralajmërimet e kryetarëve të komunave, veçanërisht para zgjedhjeve. Por në këto paralajmërime askush nuk ka premtuar ndonjëherë shtëpi për të moshuarit. Të dhënat tregojnë se rreth 1.000 të moshuar kujdesen në institucione publike në vend – 650 prej tyre në shtëpi për të moshuar dhe të tjerët në shtëpi për pensionistë. Ministria e Politikës Sociale, Demografisë dhe Rinisë pranon se ka lista pritjeje si në institucionet publike, ashtu edhe në ato private, por jo sa persona janë në to. Nëse i referohemi raportit të Bankës Botërore, si vend përballemi me sfidën e plakjes së popullsisë. Pyetja është: çfarë po bëjmë për këtë?

Maqedonia këtë vit përballet me zgjedhje të reja lokale. Premtimet kanë nisur tashmë. Qeveria u ka bërë thirrje komunave të dorëzojnë projekte që do të financohen nga kredia hungareze. Projektet e pranuara aktualisht po shqyrtohen, pas së cilës do të vendoset kush çfarë do të ndërtojë – dhe do të shohim nëse ndonjë kryetar komune ka përfshirë një shtëpi për të moshuarit. Në periudhën e kaluar, komuna e Koçanit aplikoi në Ministrinë e Politikës Sociale për të ndërtuar një shtëpi rezidenciale për të moshuarit, ndërsa komuna e Kumanovës aplikoi për rikonstruimin e shtëpisë ekzistuese për të moshuarit.

Duket si një ndërtesë e vërtetë gati për t’u banuar, por kjo është vetëm një maketë dhe një dëshirë e paplotësuar e pensionistëve të Koçanit prej gati një dekade e gjysmë, që kur paguan pothuajse 30.000 euro për projektin.

„Shtëpia është projektuar për 157 pensionistë nga qytetet e rajonit tonë: Koçani, Vinica, Berova, Dellçeva, Kamenica dhe Pehçeva. Ky është trualli që ka shoqata e pensionistëve, i miratuar dhe i dhënë nga komuna… Shtëpia duhej të ishte këtu, me një park ku pensionistët të pushonin dhe të merrnin ajër të pastër, parking dhe hapësira lojërash të dedikuara ekskluzivisht për këtë grup qytetarësh. Çdo vit të gjithë premtojnë – marketingu parazgjedhor fillon këtu. Ne si shoqatë e pensionistëve nuk heqim dorë; kemi shpresë dhe do të shkojmë deri në fund“, shpjegon Elica Zafirova, kryetare e Shoqatës së Pensionistëve në Koçan.

Para tre vjetësh, autoritetet u kërkuan pensionistëve ta ulnin kapacitetin për një të tretën, në vetëm 50 shtretër. Askush nuk bën asgjë, dhe qytetarët e moshuar po jetojnë shumë vështirë, thotë Elica.

„Vitet e fundit të rinjtë janë larguar nga kjo zonë; kanë mbetur vetëm të moshuarit, dhe shumë prej tyre janë të palëvizshëm, kanë nevojë për kujdes dhe për një shtëpi të tillë. Ata kërkojnë vend në shtëpi të tjera në vend, por edhe atje është shumë vështirë“, shton ajo.

Një shpresë dhjetëvjeçare

Historia e pensionistëve të Shtipit është e ngjashme me atë të fqinjëve të tyre në Koçan. Vitin e kaluar, pas 10 vjetësh pritjeje, u rikthye shpresa se Shtipi do të marrë një shtëpi për të moshuarit.

„Nuk do t’i komentoja arsyet pse ndërtesa u ndërtua në mënyrë jo të rregullt para rreth dhjetë vjetësh, apo pse nuk kishte leje të rregullt ndërtimi. Prioriteti ynë është të bëjmë të mundur që ndërtesa të marrë vlerë përdorimi dhe leje përdorimi në të ardhmen, dhe që ajo që praktikisht është ndërtuar të vihet në përdorim dhe në funksion, sepse u shpenzuan paratë e pensionistëve dhe ndërtesa qëndron kështu më shumë se 10 vjet. Besoj se do të gjendet zgjidhje; projekti është në procedurë qeveritare, në një seancë të Qeverisë… Nevojitet edhe investim shtesë për pajisjen e brendshme dhe për pranimin teknik, që pensionistët ta përdorin“, thotë kryetari i komunës së Shtipit, Ivan Jordanov.

Deri sa rreth njëqind pensionistë të marrin mundësinë të kujdesen në shtëpinë e Shtipit, e vetmja shtëpi e vërtetë dhe e banueshme në këtë rajon është ajo në Berovë.

Nada Dakiq, 86 vjeç, është në shtëpi prej katër vjetësh. Nuk ka asnjë të afërm që të kujdeset për të.

„Jam krejtësisht vetëm. Këtu është shumë bukur. Ndonjëherë luajmë letra, ndonjëherë ‘Mos u zemëro’, lojëra tavoline; shkojmë lart për të ushtruar dhe për të vizatuar“, thotë Nada Dakiq.

Përveç Nadës, edhe shumë pensionistë të tjerë kanë gjetur shtëpinë e tyre këtu. Në gati një dekadë, kjo shtëpi e ka rritur numrin e shtretërve për 50.

„Institucioni publik komunal për kujdesin e të moshuarve ‘Dr. Jovan Vllashki’ në Berovë është themeluar nga Këshilli i komunës së Berovës, i cili është themeluesi i tij. Aktualisht kujdesen 39 persona, dhe me 28 të rinjtë numri është më i madh. Kompetenca është komunale; një pjesë e financimit vjen nga buxheti i komunës së Berovës dhe një pjesë përmes transfertave nga nivelet më të larta të pushtetit si dotacion bllok për mbrojtje sociale. Në vitin 2017 shtëpia kishte vetëm 15 shtretër, dhe 14 ishin në fazën e parë të ndërtimit. Sot shtëpia është një institucion mbresëlënës, i vetmi në nivel lokal që i justifikon mjetet e investuara“, na tha kryetari i komunës së Berovës, Zvonko Pekevski.

Përveç Berovës, institucione publike për të moshuarit ka edhe në 4 qytete të tjera në vend: Shkup, Kumanovë, Prilep dhe Manastir. Në to strehohen 650 qytetarë të moshuar.

Përveç institucioneve publike, akomodim për të moshuarit ofrojnë edhe 44 shtëpi private. Por shërbimet e tyre kushtojnë 30.000 denarë e më shumë.

Nuk ka mjaftueshëm vende as në shtëpitë e pensionistëve

Përveç institucioneve publike për të moshuarit, Maqedonia ka 14 shtëpi të pensionistëve me 380 banesa në 11 komuna, ku strehohen më shumë se 400 persona.

Shtëpitë e pensionistëve janë njësi banimi vetëm për strehimin e pensionistëve dhe janë nën Fondin e Sigurimit Pensional dhe Invalidor të Maqedonisë dhe shoqatat e pensionistëve. Në to strehohen vetëm pensionistë që kanë probleme me banimin, ndërsa nevojat e tjera i plotësojnë vetë. Në listën e pritjes për një vend në këto shtëpi janë rreth dyzet persona.

Stanka Trajkova thotë se nuk ka kapacitete të mjaftueshme akomodimi, dhe shërbimet, ndihma dhe kujdesi në shtëpi që ofrohen janë jokonsistente.

„Ne i promovojmë shërbimet sociale, por nuk e dimë kush i financon, nëse personi do të kontribuojë me paratë e veta, nëse do të ketë dallim mes pensioneve më të larta dhe më të ulëta, nëse shteti do të kontribuojë, nëse pensionisti do të mund të zgjedhë vetëm disa shërbime që i nevojiten… ka një varg të tërë pyetjesh që duhet të rregullohen. Informimi është faktor shumë i rëndësishëm“, thotë Stanka Trajkova, kryetare e Lidhjes së Shoqatave të Pensionistëve të Maqedonisë.

Përballja me sfidat e një shoqërie që plaket kërkon një model të ofrimit të shërbimeve që përmirëson efikasitetin e shpenzimeve publike dhe zgjeron qasjen në shërbime shëndetësore cilësore, përfshirë kujdesin afatgjatë, thuhet në raportin e Bankës Botërore. Ministria e Politikës Sociale, Demografisë dhe Rinisë përgjigjet se zhvillon vazhdimisht politika që synojnë mbështetjen e të moshuarve aty ku jetojnë, për të parandaluar institucionalizimin e tyre. Çdo vit rritet numri i ofruesve të licencuar të shërbimeve, si dhe financimi nga Ministria. Komunat patën gjithashtu mundësinë të marrin pjesë me projekte të zbatuara me mbështetjen e Bankës Botërore për shërbime në shtëpi dhe në komunitet për të moshuarit.

Bashkësia e Njësive të Vetëqeverisjes Lokale (BNJVL) thotë se komunat janë të vetëdijshme për nevojat e qytetarëve të moshuar, por se nevojiten mjete të mëdha që ato nuk i kanë, dhe se nuk janë përgjegjëse për investime të tilla kapitale. Qysh në shtator të vitit 2023, në Komisionin për Ndjekjen e Zhvillimit të Sistemit të Financimit të Njësive të Vetëqeverisjes Lokale, përfaqësuesit e BNJVL-së nisën një iniciativë për debat urgjent për mungesën e shtëpive për të moshuarit – duke theksuar se asnjë komunë nuk ka ndërtuar objekt të ri të këtij lloji, se ato të vjetrat janë në gjendje të keqe dhe se ka mungesë stafi.

Këtë përmbajtje e përgatiti Instituti për Studime të Komunikimit.

Gazetare: Natasha Jançiq Menkovski

Kameraman: Sllagjan Milloshevski

Montazhi: David Milloshevski

Ky artikull është përkthyer nga maqedonishtja me ndihmën e inteligjencës artificiale (IA). Versioni origjinal në maqedonisht është i disponueshëm këtu.