Kur sistemi hesht, gratë vdesin

„Ma vranë fëmijën e artë!“ Në dialektin e Shtipit, gati pa frymë, i rraskapitur nga dhimbja, Sllobodan Peshev i përsërit disa herë të njëjtat fjalë, sikur përpiqet ta bindë veten se vajza e tij Emilija nuk është më gjallë. Atë e vrau partneri në momentin kur ajo donte ta linte, sepse dashuria që kishin ishte më shumë e dhimbshme se e butë. E keqtrajtuar vazhdimisht, shpesh fizikisht dhe edhe më shpesh psikologjikisht, Emilija nuk arriti të mbrohej nga duart e forta të partnerit të saj, i cili, pasi e vrau, u dorëzua në polici.

„Ai ishte në burg 7–8 vjet. Kishte një vit që kishte dalë dhe ishte me të 2–3 muaj. Nuk është burri i saj“, shpjegon Sllobodani.

„E dinim që dilte me të. Vinte, dilnin, grindeshin, e rrihte, e keqtrajtonte. U denoncua në shërbimet sociale, në polici – policia i di të gjitha! Policia i di të gjitha. Edhe shërbimet sociale. Thanë, Sllobodan, kjo është punë e familjes suaj, problem familjar. Më thanë, do të vijmë nëse ndodh diçka“, kujton Sllobodani.

Rreth 500 kilometra larg Shtipit, ku u vra Emilija, në Podgoricë të Malit të Zi, pothuajse në të njëjtën kohë – në nëntor të vitit të kaluar – u rrah për vdekje 39-vjeçarja Gorica Medojević. Tre muaj më parë, në gusht të të njëjtit vit, 33-vjeçarja Biljana Pavićević u vra me thikë nga ish-bashkëshorti i saj, Miljan Bošković. Njëzet ditë para se të vritej, Pavićević kishte bërë kallëzim kundër ish-bashkëshortit për kërcënimet që ai i kishte bërë, pas së cilës Bošković u ndalua, por prokuroria konstatoi se „veprimet e Bošković-it nuk përmbanin elemente të veprës penale“. Atij iu urdhërua të qëndronte të paktën 50 metra larg saj, gjë që ai, pas një grindjeje verbale, e shkeli dhe e vrau me thikë.

„Në Mal të Zi, në pesë vitet e fundit janë vrarë 16 gra, që do të thotë se të paktën një grua vritet çdo katër muaj. Kur shohim rajonin dhe flasim për njëzet, tridhjetë apo pesëdhjetë gra të vrara në vit, krijohet përshtypja se ky nuk është problem serioz në Mal të Zi. Por nëse e krahason numrin e grave të vrara me popullsinë e Malit të Zi, jemi në krye në Evropë. Ajo që është problem i madh kur flasim për femicidet është fakti se pas çdo vrasjeje shihet që gratë shpesh u ishin drejtuar institucioneve për ndihmë, por nuk pati reagim të përshtatshëm dhe në fund u vranë. Pasi vriten gratë, ende nuk kemi praktikë të vendosur për analizimin e rasteve për të parë cilat ishin mangësitë dhe çfarë duhet korrigjuar që të sigurohemi se në të ardhmen nuk do të vriten më gra. Ajo që mungon gjithashtu është se pothuajse askush nuk mban përgjegjësi. Kur identifikohen lëshimet dhe konstatohet se institucione të caktuara nuk kanë reaguar, nuk ka përgjegjësi personale të përcaktuar, gjë që ndonjëherë i bën njerëzit të kenë qëndrim më të shkujdesur. Ata thjesht e dinë, diku, se nuk do të mbajnë përgjegjësi nëse nuk reagojnë si duhet – dhe thelbi qëndron te analiza e rrezikut dhe te vlerësimi e plani i sigurisë, të cilat duhet të jenë të përshtatshme. Edhe pas vrasjes së fundit, në gusht të vitit të kaluar, kemi situatë ku gruaja e vrarë kishte denoncuar dhunën dhe ishin shqiptuar masa mbrojtëse – urdhër ndalimi afrimi dhe ndalim ngacmimi – por ajo u vra njëzet ditë pasi u shqiptuan ato masa. Askush nuk kishte plan sigurie apo analizë rreziku, dhe ende nuk kemi marrë përgjigje pse askush nuk mban përgjegjësi“, thotë Nada Koprivica nga Linja SOS për Viktimat e Dhunës në Nikšić.

Pas dy dënimeve me burg për keqtrajtim fizik, një nënë shtatëdhjetëvjeçare në Srbobran, një qytet i vogël në Serbi, nuk mundi ta shpëtonte veten nga fëmija i saj, kur djali e vrau. Kjo ndodhi ditën e Krishtlindjes, pikërisht në fillim të vitit, pasi në Serbi në vitin 2024 ishin vrarë 24 gra, sipas të dhënave të Shtëpisë së Sigurt.

„Kur një grua e denoncon dhunën, ajo fillimisht përballet me policinë, ku jep deklaratë e kështu me radhë, dhe problemi është se policët në përgjithësi nuk janë të ndjeshëm në punën e tyre – e as ata në prokurori dhe në gjykatë, kur vijmë më vonë te procedura. Ky është problem, prandaj ne gjithmonë theksojmë se është e rëndësishme që ata të trajnohen që të bëhen më të ndjeshëm në punë, veçanërisht ata që vijnë në kontakt të drejtpërdrejtë me viktimën. Nga ana tjetër, prokuroria është shumë e ngadaltë në nisjen e procedurave. Gjithashtu, në fund nuk jepen mjaftueshëm dënime në krahasim me numrin e rasteve të denoncuara. E njëjta vlen edhe për gjykatën, kur flasim për kohëzgjatjen e vetë procedurave gjyqësore, të cilat janë shumë, shumë të ngadalta. Në këtë rast, Serbia duhet t’i përmirësojë mekanizmat e mbrojtjes, duke pasur parasysh se e ka nënshkruar dhe ratifikuar Konventën e Stambollit. Megjithatë, ende nuk jemi mjaftueshëm të harmonizuar me të. Për shembull, statistikat e vitit 2023 tregojnë se në më shumë se 28.000 raste të denoncuara të dhunës, autori ishte burrë në më shumë se 82 për qind të rasteve, ndërsa nga ana tjetër, personi që pësoi dhunë ishte i gjinisë femërore në më shumë se 70 për qind të rasteve. Në këtë kontekst, Serbia ende nuk ka mekanizma mjaft të mirë. Gjithashtu, krahasuar me vitin 2022, në vitin 2023 pati rënie të paraqitjes së fletëparaqitjeve për kundërvajtje për shkelje të masave urgjente apo për zgjatjen e masave urgjente. Kështu funksionon gjithçka, dhe kjo ndodh kur një grua e denoncon dhunën“, thotë Staša Ivković nga Shoqata për Fuqizimin dhe Zhvillimin e Qytetarëve „Ohrabreni“.

Femicidi duhet të njihet ligjërisht si vepër penale e veçantë

Vetëm në njëmbëdhjetë muaj të vitit 2024, në Mal të Zi u trajtuan rreth 1.800 raste të dhunës në familje. Drejtoria e Policisë regjistroi pothuajse 750 raste të dhunës në familje ose vepra penale të ngjashme dhe rreth 1.050 kundërvajtje. Për shkak të të dhënës tronditëse se „një në tri gra në Mal të Zi përjeton ndonjë formë dhune“, shoqëria civile disa herë u ka bërë thirrje Qeverisë dhe institucioneve kompetente ta trajtojnë këtë si problemin më të rëndësishëm shoqëror dhe të merren si me dënimet për autorët, ashtu edhe me masat parandaluese.

Meqë praktika ka treguar se parandalimi dhe mbrojtja e viktimave të dhunës kanë dështuar dëshpërimisht, sektori joqeveritar kërkoi që femicidi të përcaktohet me ligj si vepër penale, që dënimet për përsëritësit të jenë më të rrepta, që viktimave t’u garantohet mbrojtja nëse autorit i shqiptohet urdhër ndalimi afrimi, dhe që të forcohet zbatimi i atij urdhri. Gjithnjë e më shpesh dhuna e vazhdueshme që pësojnë gratë përfundon me vrasje, edhe pse vrasësi është i regjistruar si dhunues ose më parë ka mbajtur përgjegjësi në një farë mënyre. Javën e kaluar Ministria e Drejtësisë njoftoi konsultim publik për një Projekt-Kod të ri Penal, sipas të cilit femicidi duhet të bëhet vepër penale, gjë që deri tani nuk ka qenë rasti.

„Për shumë vite kemi avokuar për ndryshime të kornizës ligjore që do t’i ashpërsonin dënimet për dhunën me bazë gjinore ndaj grave dhe dhunën në familje, dhe tani, me Projekt-Kodin më të ri Penal, i cili është në konsultim publik, femicidi njihet si vepër penale e veçantë – vrasja e një gruaje për shkak të gjinisë së saj. Megjithatë, ne avokojmë fuqishëm për përdorim më të madh të masave mbrojtëse dhe të vlerësimit të rrezikut. Megjithëse është për t’u përshëndetur që Ministria e Drejtësisë e ka njohur femicidin si vepër penale të veçantë, mendoj se ajo që na mungon është parandalimi i përshtatshëm, dhe shqetësimi ynë parësor është mbrojtja e viktimave. Për të mbrojtur jetën e grave, përfshirë edhe përmes së drejtës penale, shpresoj që politika ndëshkimore të ashpërsohet ndjeshëm“, thotë Maja Raičević, drejtoreshë ekzekutive e Qendrës për të Drejtat e Grave në Podgoricë.

Qendra për Gazetari Hulumtuese e Serbisë (CINS) analizoi 117 raste të femicidit midis vitit 2014 dhe fundit të vitit 2022 që arritën në gjykatë. Sipas atij hulumtimi, më pak se gjysma e këtyre rasteve u kualifikuan si vrasje e rëndë. Në pothuajse 70 për qind të aktgjykimeve, burrat u dënuan me deri në 15 vjet burg ose u dërguan në trajtim psikiatrik. Por as Ministria e Punëve të Brendshme, as organet gjyqësore nuk kanë të dhëna zyrtare për numrin e rasteve të femicidit. Arsyeja është se femicidi nuk njihet si vepër penale në Serbi.

Vrasja e një gruaje mund të kualifikohet si vrasje e rëndë, me dënime nga dhjetë vjet deri në burgim të përjetshëm, ose si dhunë në familje me pasojë vdekjen – me dënime deri në maksimum 15 vjet burg. Që një vrasje të kualifikohet si e rëndë, duhet të plotësojë të paktën një nga „kriteret“ e caktuara.

Staša Ivković thotë se është e rëndësishme që femicidi të njihet si vepër penale, sepse nuk është vrasje „e zakonshme“. Është vrasja e një gruaje sepse është grua.

„Njohja e natyrës specifike të këtij krimi tregon se femicidi nuk është thjesht vrasje – vrasje ‘e zakonshme’ – sepse shpesh përfshin modele sjelljeje të kushtëzuara historikisht nga gjithçka që na është mësuar, pra vlera patriarkale, qëndrime, kontroll, dominim, margjinalizim i grave e kështu me radhë; një vepër penale specifike bën të mundur që të shihet ky kontekst dhe që gjërat të quhen me emrin e tyre të vërtetë. Nga ana tjetër, është ngritja e vetëdijes për dhunën me bazë gjinore. Kështu do të jemi të vetëdijshëm se sa të dëmshme janë të gjitha këto qëndrime – mizoginia, seksizmi dhe margjinalizimi gjatë gjithë historisë – dhe prandaj, në fund, kur flasim për sanksione, do të dalim me sanksione të përshtatshme për autorët e këtij krimi“, përfundon ajo.

Betejë edhe kundër stereotipeve gjinore

Në Maqedoni situata është shumë më e mirë, të paktën në letër. Janë bërë përmirësime të rëndësishme në legjislacionin për dhunën ndaj grave – jo vetëm Ligji për parandalimin e dhunës ndaj grave dhe dhunës në familje, por në vitin 2023 u ndryshua edhe Kodi Penal për ta harmonizuar me kërkesat e Konventës së Stambollit. Maqedonia është vendi i parë në rajon që e ka kriminalizuar femicidin si formë të rëndë të vrasjes, dhe institucionet, autoritetet dhe gjyqësori kanë bazë t’i përdorin këto kualifikime kur trajtojnë raste të tilla – femicidet, pra vrasjen e një gruaje vetëm sepse është grua.

„Në terren, problemi është përsëri zbatimi i dobët i ligjeve; problemi është përsëri se në sistemin gjyqësor shohim procedura shumë të gjata dhe të ngadalta, dhe shohim se dënimet që u jepen autorëve janë shumë të buta. Veprimet e mëtejshme për legjislacionin duhet të shkojnë në këtë drejtim: Kodi Penal duhet të saktësohet dhe na duhen sanksione më të rrepta. Por nëse nuk kemi njerëz të ndjeshëm gjinorë – prokurorë dhe gjykatës – për t’i trajtuar të gjitha këto, në fund përsëri nuk do të shohim rezultate. Përsëri do të përfundojmë me gra që kanë denoncuar shumë herë në Qendrën për Punë Sociale, në polici dhe kudo ku mund të denoncohet dhuna, dhe në fund dikush do t’i vrasë me 40 goditje thike, pothuajse në rrugë, para shumë njerëzve që e shohin – dhe fatkeqësisht ata madje do ta dënojnë gruan. Pra, përsëri do të shtrohet pyetja: çfarë bëri ajo që të provokonte diçka të tillë?“ thotë Sanela Shkriel, aktiviste dhe ish-deputete.

Statistikat gjyqësore të vitit të kaluar tregojnë se nga gjithsej 120 raste që kishin të bënin me veprat penale „shkaktim i lëndimit trupor në kuadër të dhunës në familje“ dhe „rrezikim i sigurisë në kuadër të dhunës në familje“, 28 përfunduan me pushimin e procedurës, 32 me dënim me burg, 45 me dënim me kusht, dhe të tjerat me dënim me kusht të shoqëruar ose me mbikëqyrje mbrojtëse, ose me trajtim psikiatrik.

Por për familjet e të vrarave, asnjë dënim nuk mjafton. Ajo që u shkakton edhe më shumë dhimbje është se vetë nuk mund të bëjnë asgjë për ta ndëshkuar vrasësin.

„Dënim me vdekje! Dënim me vdekje për të gjithë ata të sëmurë, jo t’i lënë të lirë të shëtisin nëpër qytet dhe të keqtrajtojnë njerëz. Njerëz të dhunshëm si ata nuk duhet të shëtisin“, përsëriti disa herë me lot gjatë bisedës nëna e Emilijës.

Çfarë i shtyn dhunuesit drejt femicidit? Dhunuesit më së shpeshti e bëjnë këtë nga ndjenja e kontrollit, xhelozia, urrejtja ose vlerat patriarkale të rrënjosura thellë që i zhvlerësojnë gratë. Shoqëria shpesh reagon me tronditje dhe dënim, por problemet sistemike – mbrojtja joefikase, toleranca ndaj dhunës dhe drejtësia e ngadaltë – bëjnë që raste të tilla të përsëriten.

Stereotipet gjinore luajnë gjithashtu rol kyç në ruajtjen e një kulture dhune dhe diskriminimi ndaj grave që mund të çojë në femicid. Bindjet tradicionale se burrat duhet të jenë dominues dhe gratë të nënshtruara krijojnë një mjedis në të cilin dhuna ndaj grave shihet si „normale“ ose e justifikuar.

„Kemi qenë dëshmitarë të shumë rasteve kur gratë janë vrarë në mënyrën më brutale, më monstruoze në mes të rrugës. Dhe ajo që për mua është edhe më frikësuese, nëse i ndjekim reagimet pas atyre ngjarjeve, është se edhe aty ku do të prisnim empati dhe dhembshuri nga ata përreth për atë që u ndodhi këtyre grave, fatkeqësisht shohim dënim edhe aty. Dhe kjo flet për një problem më të madh dhe më të thellë – burimin e asaj pse jemi dëshmitarë të vrasjeve kaq mizore dhe monstruoze. Ende është një shoqëri plot stereotipe gjinore; ende flasim për shpërndarje të pabarabartë të pushtetit mes burrave dhe grave. Pra, ne ende i vendosim gratë në korniza të caktuara – shoqëria patriarkale dhe ato vlera e vendosin atë në korniza dhe role të caktuara të pritura – dhe gratë që përpiqen të dalin nga ato korniza dhe role mund të përballen me situata të tilla dhe, fatkeqësisht, të përfundojnë kështu“, shpjegon Sanela Shkriel.

Të njëjtat shkaqe të femicidit shfaqen edhe në Mal të Zi.

„Ka shumë qytete në veri të Malit të Zi ku rruga nuk është vend për të takuar një grua. Pse? Sepse ndoshta nuk konsiderohet morale që një grua të kryejë punët e saj apo të ketë një rreth të ngushtë ose më të gjerë shoqërish – kjo është një tjetër herezi këtu. Nëse i shikoni këto qytete, do të shihni sheshe dhe shëtitore me 90 për qind burra dhe 10 për qind gra në rrugë. Kjo është në fund të fundit baza mbi të cilën mund ta ndërtojmë më tej tregimin. Në komunitetet disi më të zhvilluara, sot dhuna ekonomike ndaj grave është shumë e shpeshtë. Gratë sot fitojnë para, por kush i kontrollon ato para është një e panjohur e madhe. Të dhënat, siç thashë, janë dëshpëruese, sepse disa nga hulumtimet tona të brendshme tregojnë se gratë, pavarësisht rrogave dhe përfitimeve, si të thuash ‘vjedhin’ 5, 10, 50 euro që nuk ua deklarojnë burrave, në mënyrë që të ruajnë një iluzion bazë komunikimi dhe kohezioni shoqëror, që edhe ato të mund të funksionojnë pa pengesa në shoqëri“, thotë Rebeka Čilović nga „Poligoni për Ekselencën e Grave – Sofija“.

As Serbia nuk tregon dallim në shkaqet e vrasjes së grave. Një nga studimet më gjithëpërfshirëse për këtë temë u krye nga Qendra Autonome e Grave, një OJQ e themeluar për parandalimin e dhunës ndaj grave. Sipas këtij hulumtimi, midis viteve 2011 dhe 2023 në Serbi u vranë plot 406 gra dhe vajza. Numri më i madh i femicideve ndodhi në Beograd, pak nën 20 për qind. Shumica e grave të vrara ishin midis 46 dhe 55 vjeç. Ivković shpjegon se të dhëna të tilla janë kombinim i faktorëve të ndryshëm – socialë, ekonomikë, historikë dhe kulturorë.

„Së pari, patjetër do të përmendja kulturën që ekzistonte dhe tani është e shtypur, por thjesht po ndryshon me brezat: se dhuna dikur ishte burim turpi. Ende është, por në masë shumë më të vogël. Me fjalë të tjera, gratë heshtnin para së gjithash për shkak të stigmës në shoqëri, veçanërisht në qytetet më të vogla. Dhuna ishte diçka private, çështje private familjare, dhe çdo gjë që shkonte më tej, jashtë familjes, ishte thjesht e turpshme“, thotë ajo.

Bashkëbiseduesja jonë shton se në të kaluarën gratë ishin më shumë të varura ekonomikisht nga burrat dhe përpiqeshin t’i ruanin martesat me çdo kusht – për shkak të normave shoqërore.

Hulumtimi tregoi gjithashtu se vendi më i pasigurt për një grua në Serbi është shtëpia e saj. Konkretisht, 54,68 për qind e grave u vranë në shtëpinë ose banesën ku jetonin me partnerin ose me një person tjetër që i vrau. Në më shumë se gjysmën e rasteve, saktësisht 52 për qind, gratë u vranë nga partnerët e tyre.

Më së shpeshti u vranë me vegla (37 për qind e rasteve) ose me armë (32 për qind), ose u rrahën për vdekje (22 për qind) ose u mbytën (shtatë për qind e rasteve). Pas vrasjes, 117 autorë i morën jetën vetes menjëherë pas saj, ndërsa 44 tentuan ta bënin.

Ata të cilëve u është „djegur“ jeta dhe që humbën të dashurit e tyre nga një person i dhunshëm, pavarësisht se ku jetojnë, janë të bashkuar në dhimbje dhe dërgojnë të njëjtin mesazh si nëna e Emilijës:

„Ka shumë si ai. Duhet t’i mbyllin – dënim me vdekje ose të përjetshëm, ose le të qëndrojnë në spital psikiatrik. Sot është fëmija im, nesër i dikujt tjetër, dhe çdo ditë do të ketë viktima. Sikur për ta nuk ka ligj.“

Këtë përmbajtje e përgatiti Instituti për Studime të Komunikimit.

Gazetare: Katerina Topallova Dejanovska, Aleksandra Mudreša (Mali i Zi), Dunja Marić (Serbia)

Kameramanë: Sllagjan Milloshevski, Sllagjan Fatiq

Montazhi: Majda Boshnjak Atanasovska

Klipet audio dhe grafikët në këtë artikull janë në maqedonisht.

Ky artikull është përkthyer nga maqedonishtja me ndihmën e inteligjencës artificiale (IA). Versioni origjinal në maqedonisht është i disponueshëm këtu.