Ballkani i Hapur: Shqipëria përshëndetet, Maqedonia blen kohë, Serbia shpreson

„Kryeministri Edi Rama deklaroi se nisma Ballkani i Hapur e ka përmbushur misionin e saj dhe se nevojitet fokus më i madh te Procesi i Berlinit, por këto nisma nuk kanë qenë kurrë alternativa të njëra-tjetrës, siç e ka bërë të qartë kryeministri dhjetëra e qindra herë. Sot, kur Procesi i Berlinit po kalon një moment të sikletshëm para samitit vjetor në Berlin, kushdo që dëshiron të kuptojë e di se Ballkani i Hapur lindi nga nevoja për ta çuar përpara filozofinë e Procesit të Berlinit – jo teoritë konspirative që iu ngjitën nismës, për demagogji dhe nacionalizëm folklorik.“

Kryeministri shqiptar Edi Rama, i cili ishte i pari që ndezi dritën e kuqe për Ballkanin e Hapur, pa dyshim do të pajtohej me këtë deklaratë, të dhënë për „Samo Prasaj“ nga Agjencia e Medias dhe Informimit e Qeverisë së Republikës së Shqipërisë. Rama është një nga avokatët më të zëshëm të „mbylljes“ së Ballkanit të Hapur, duke i hedhur kështu dorezën presidentit serb Aleksandar Vučić, i cili e sheh nismën si mjetin e tij politik për të ruajtur lidershipin në rajon.

Megjithëse ende nuk është e mundur të jepet një vlerësim përfundimtar për qëndrimin e qeverisë maqedonase për këtë çështje, përshtypja është se hapat e Shkupit lidhur me Ballkanin e Hapur janë të kujdesshëm. Kjo shihet në qëndrimin që i dha „Samo Prasaj“-it, se „Qeveria gjithmonë do të shprehë mbështetje për nismat rajonale që synojnë përmirësimin e situatës“, duke theksuar se megjithëse „Qeveria do ta promovojë këtë nismë rajonale“, ajo nuk do të jetë opsioni i vetëm për zhvillimin e shkëmbimit tregtar, ekonomik dhe shoqëror.

„Qeveria do të avokojë fuqishëm për nisma si Procesi i Berlinit, në të cilin marrin pjesë të gjitha vendet e Ballkanit Perëndimor, si dhe për anëtarësimin e plotë në BE, i cili mbetet qëllimi ynë strategjik“, na tha Qeveria.

Kujdesi i Shkupit në këtë fazë nuk do të thotë domosdoshmërisht asgjë, por analiza mund të shkojë një hap më tej dhe të theksojë se toni i qeverisë maqedonase për këtë çështje do të ndikohet ndjeshëm nga faktori shqiptar, i cili mban anë në konfliktin Vučić–Kurti, duke avokuar për t’i kthyer shpinën Ballkanit të Hapur, i cili zë vend qendror në politikën rajonale të Serbisë.

Vlen të kujtohet se thirrja e parë që Maqedonia ta rishqyrtojë pjesëmarrjen e saj në Ballkanin e Hapur erdhi nga shefi i diplomacisë në qeverinë e mëparshme, Bujar Osmani, gjë që i befasoi njerëzit në vend dhe në rajon, duke pasur parasysh se kryeministri Dimitar Kovaçevski dhe grupi i ministrave rreth tij e deklaruan veten mbështetës të vendosur të Ballkanit të Hapur. Osmani atëherë tha se Ballkani i Hapur ishte më shumë ideja e kryeministrit shqiptar Edi Rama, si përpjekje për pajtim – siç u shpreh ai, „një strategji daljeje për Serbinë që të vendosë marrëdhënie me Kosovën, madje edhe njohje të ndërsjellë“.

Duke vazhduar deklaratat e Osmanit, ish-ambasadori Muhamed Halili, duke komentuar vizitën e kryeministrit të Kosovës Albin Kurti në Shkup në gusht të këtij viti, tha se ajo ishte, ndër të tjera, „lamtumira e Shkupit nga Ballkani i Hapur“.

„Qeveria duhet të fokusohet në bashkëpunim më të ngushtë ekonomik, politik dhe kulturor me qeveritë e Kosovës dhe Bullgarisë, në kundërshtim me politikën e qeverive të mëparshme të LSDM-së dhe BDI-së për bashkëpunim të ngushtë me Serbinë e Vučić-it, përfshirë Ballkanin e Hapur“, tha ai atëherë.

Kanë kaluar vetëm pesë vjet që kur, në vitin 2019, presidenti serb Aleksandar Vučić dhe kryeministri shqiptar Edi Rama e ftuan kryeministrin e atëhershëm maqedonas Zoran Zaev të formonin së bashku një „mini-Shengen“ – nismë që shpejt u bë Ballkani i Hapur. Ideja ishte që Ballkani të lidhej si Bashkimi Evropian. Megjithëse sot dy nga tre themeluesit e Ballkanit të Hapur janë ende në të njëjtat pozita drejtuese në vendet e tyre, plasaritjet nuk mund të fshihen më. Shqipëria po përshëndetet, Maqedonia po blen kohë me justifikimin se Qeveria është ende e re, ndërsa Serbia pret epilogun, duke shpresuar se Shkupi do të mbetet në të njëjtën linjë me Beogradin për këtë çështje, duke injoruar rishqyrtimet që po ndodhin në kampin politik shqiptar.

„Mund të thuhet se procesi i Ballkanit të Hapur aktualisht po stagnon“, i thotë „Samo Prasaj“-it Viktorija Trajkov, zëvendësministre për Çështje Evropiane dhe bashkëpunëtore e ngushtë e kryeministrit të ri Hristijan Mickoski. Megjithatë, ajo vëren se kjo pjesërisht vjen për shkak të tranzicionit mes qeverisë së vjetër dhe asaj të re.

Tregu i punës është „në limbo“

Besnike ndaj qëndrimit të saj të vendosur për ruajtjen e Ballkanit të Hapur, Serbia këtë vit do të organizojë për herë të tretë panairin „Wine Vision“, i cili është bërë shenjë dalluese e Ballkanit të Hapur. Ngjarja është planifikuar për 22–24 nëntor në Beograd. Megjithatë, ndonëse ngjarja po afrohet, shumica e beogradasve as nuk e dinë se do të mbahet.

Sava Mitrović nga Qendra për Politika Evropiane në Serbi thekson se Ballkani i Hapur ishte dhe mbeti i kufizuar në tre vende – Maqedoninë, Serbinë dhe Shqipërinë – gjë që shihet si një lloj handikapi, meqë në Ballkan ka edhe vende të tjera.

„Nga njëra anë, kjo nismë rajonale ka mbetur e kufizuar vetëm në tre vende të Ballkanit Perëndimor, ndërsa nga ana tjetër, thellësia e integrimit të tyre ekonomik nuk ka shkuar aq larg sa ishte paralajmëruar fillimisht. Megjithatë, aty ku Ballkani i Hapur ka dhënë vërtet rezultate shumë konkrete është fusha e lëvizjes së lirë të fuqisë punëtore, pra tregu i hapur i punës“, thotë Mitrović.

Tregu i hapur i punës u prezantua si një nga përfitimet kryesore të Ballkanit të Hapur. Që nga 5 marsi i këtij viti, Serbia, Maqedonia dhe Shqipëria ua kanë lehtësuar punëtorëve lëvizjen mes tyre. Kjo do të thotë se punëtorët nuk duhet të shkojnë më në institucione si Ministria e Punëve të Brendshme dhe Agjencia e Punësimit për të marrë leje pune dhe qëndrimi. Procesi duhet të zhvillohet në mënyrë elektronike, përmes një faqeje të dedikuar interneti. Pritet që procedura të zgjasë deri në 30 ditë, pas së cilës lëshohet një certifikatë në bazë të së cilës është e mundur të gjendet punë.

Të dhënat që morëm nga Serbia thonë se vetëm në dhjetë ditët e para pas hapjes së tregut të punës u lëshuan gjithsej 2.000 certifikata.

„Megjithatë, sa e ka rritur realisht kjo lëvizshmërinë e punëtorëve në rajon dhe cilat janë përfitimet e tërthorta ekonomike për vendet, është diçka që mund të shihet vetëm në periudhën e ardhshme“, thotë Mitrović.

Nga Shqipëria, megjithatë, vijnë lajme të tjera. Pasi në vitin 2021 u nënshkruan dy marrëveshje mes tre shteteve anëtare të Ballkanit të Hapur – njëra për krijimin e një baze elektronike të të dhënave të qytetarëve dhe tjetra për një aplikim online për shkëmbimin e fuqisë punëtore në Maqedoni, Serbi dhe Shqipëri – u deshën dy vjet që të tre vendet të bien dakord për udhëzimet për zbatimin e marrëveshjes. Më 22 janar 2024 më në fund u nënshkruan protokollet për zbatimin e marrëveshjes për tregun e lirë të punës. Megjithatë, në Shqipëri protokollet ende duhet të kalojnë procedurat e brendshme ligjore, të cilat kërkohen para se të nisë zbatimi.

Në përgjigje të një kërkese për informacion nga redaksia shqiptare Faktoje në prill 2024, Ministria shqiptare e Ekonomisë, Kulturës dhe Inovacionit, përgjegjëse për zbatimin e protokollit për tregun e lirë të punës, konfirmoi se „Protokolli pritet t’i nënshtrohet miratimit përfundimtar nga Këshilli i Ministrave dhe të hyjë në fuqi“. Por ky miratim ende nuk ka ndodhur.

Prandaj, një kërkim i thjeshtë në portalin online të qeverisë shqiptare, e-Albania, konfirmon se aktualisht nuk ekziston një shërbim i tillë, gjë që e pengon aplikimin për punë në Serbi apo në Maqedoninë e Veriut. Përveç kësaj, baza online e të dhënave mes tre vendeve, e cila do të mundësonte marrjen e një „ID-je të Ballkanit të Hapur“ për të aplikuar për punë, ende nuk ekziston. Prandaj, „tregu i lirë i punës“ mes këtyre tre vendeve ende nuk është në fuqi, thonë reporterët tanë nga Shqipëria.

Kërkimi ynë tregoi se portali i tregut të hapur të punës së Ballkanit të Hapur ekziston në Maqedoni. Megjithatë, që ky aplikacion online të funksionojë, të tre vendet duhet fillimisht ta zbatojnë protokollin e dytë për identifikimin elektronik të qytetarëve, të nënshkruar më 22 janar. Ky protokoll do ta lehtësojë krijimin e një baze të dhënash ku qytetarët mund të aplikojnë për një numër identifikimi të njohur si „ID e Ballkanit të Hapur“, i cili do t’u lejojë të aplikojnë online për punë në vendin pritës.

Mbështetje nga Shkupi – për momentin

Kjo mosmarrëveshje flet shumë se sa e politizuar është çështja e statusit aktual të Ballkanit të Hapur, dhe përputhet plotësisht me qëndrimet e tre qeverive: distancimi kategorik i Shqipërisë, mbështetja e Serbisë dhe – për momentin – mbështetja në Maqedoni e deklaruar nga qeveria e re.

„Për momentin, Ballkani i Hapur mbetet i mbështetur nga ne“, na tha Viktorija Trajkov, zëvendësministre për Çështje Evropiane në Qeverinë e Maqedonisë së Veriut. Ajo shton se Ballkani i Hapur është koncept pozitiv, sepse vendet e Ballkanit Perëndimor kanë potencial për bashkëpunim ekonomik, ndryshe nga çështjet bilaterale që i rëndojnë marrëdhëniet e tyre.

„Besoj se si koncept – megjithëse mendimet në publik ishin të ndara, sepse një nismë e ngjashme ekziston brenda Procesit të Berlinit – ndoshta nuk e arriti rolin fillestar për të cilin u konceptua. Por nëse ka vullnet nga vendet dhe bashkëpunim të mirë rajonal, edhe pse për momentin vetëm ne të tre jemi pjesë e Ballkanit të Hapur, besoj se mund të bëhet vërtet shumë“, thotë Trajkov.

Qeveria e re në Shkup i sheh pozitivisht edhe memorandumet e nënshkruara në kuadër të Ballkanit të Hapur për turizmin, ngjarjet kulturore dhe njohjen e diplomave dhe notave. Ajo e konsideron të rëndësishme edhe Marrëveshjen për mbrojtje nga fatkeqësitë, e cila përdoret gjatë zjarreve të shpeshta verore në pyje. „Është mirë të bashkëpunojmë, është mirë ta kuptojmë njëri-tjetrin, është mirë të ulemi në tryezë dhe të flasim për të gjitha sfidat që na vijnë në të ardhmen, si dhe për situatën aktuale“, thekson bashkëbiseduesja jonë Viktorija Trajkov.

Bashkëbiseduesi ynë nga Serbia, Sava Mitrović, e konsideron gjithashtu pozitive që në kuadër të Ballkanit të Hapur janë ndërmarrë hapa për liberalizimin e mëtejshëm të tregtisë, pra për heqjen e barrierave jotarifore.

„Kështu vendet ranë dakord t’i largojnë kontrollet fitosanitare nga pikat kufitare dhe t’i njohin reciprokisht raportet përkatëse laboratorike, duke u përpjekur ta zvogëlojnë pritjen shumëorëshe të kamionëve në kufij. Së bashku me masat e tjera që synojnë bashkëpunimin e mëtejshëm mes shërbimeve doganore dhe thjeshtimin e procedurave doganore, vendet e Ballkanit të Hapur vërtet arritën ta përshpejtojnë qarkullimin e mallrave në rajon“, mendon ai.

Megjithatë, vlerësimet nga procesi i monitorimit shpesh nuk përputhen me atë që ndodh realisht në terren.

Strasho Jovanov, kryetar i MAKAM-TRANS – Sindikata e Pavarur e Transportuesve me Kamionë të Maqedonisë – thotë se qarkullimi në kufij nuk është lehtësuar.

„U zhgënjeva kur kontaktova përdoruesit e drejtpërdrejtë të këtyre shërbimeve kufitare. Të gjithë njëzëri thanë se, për sa i përket shpejtësisë së kalimit të kufirit, absolutisht asgjë nuk ka ndryshuar, edhe pse nga pikëpamja teknike janë krijuar të gjitha kushtet për ta përshpejtuar – për shembull, dy korsi, dy peshore. Kushtet janë krijuar, por gjithçka ngec te faktori njerëzor. Bllokimi është ende aty; s’ka kuptim të ndahen kamionët në dy kolona kur një doganier apo një polic i kontrollon kamionët. Kështu që koha e kalimit është e njëjtë“, na tha ai.

Jovanov thotë se kishin kontakte të drejtpërdrejta me disa drejtorë të Drejtorisë Doganore dhe paraqitën propozime. „Por e dini se këtu ky ‘egoizëm i nëpunësit’ është aq i madh sa nuk pranohet asnjë propozim i mençur, i zgjuar dhe i bazuar mirë. Problemi i lëvizjes së ngadaltë të kamionëve nëpër hapësirën tonë ballkanike është organizativ“, thotë ai.

Duke parë të gjitha këto aspekte, krijohet tabloja se Ballkani i Hapur po qëndron mbi ujë vetëm aq sa të mos fundoset. Një nga dobësitë e tij më të mëdha ishte, dhe ende është, se Maqedonisë, Serbisë dhe Shqipërisë nuk iu bashkuan vendet e tjera të rajonit, si Mali i Zi, Kosova dhe Bosnja e Hercegovina. Megjithëse përfaqësues të lartë politikë nga Mali i Zi dhe BeH morën pjesë në panairet e verës në Beograd në vitet e mëparshme, vendet e tjera të rajonit nuk iu bashkuan Ballkanit të Hapur.

Vučić i lajkatuar

Prandaj bashkëbiseduesi ynë nga Serbia, Mitrović, argumenton se nisma nuk është e harmonizuar me procesin e anëtarësimit në BE – se nuk bazohet plotësisht në të drejtën e BE-së – dhe se nuk është mjaftueshëm gjithëpërfshirëse.

„Megjithëse BE-ja dhe shtetet e saj anëtare nuk i japin mbështetje politike dhe financiare kësaj nisme, gjë që e pengon zhvillimin e saj, ajo në fakt u nis sipas modelit dhe bazohet thelbësisht në vlerat e vetë Unionit. Vendet pjesëmarrëse të Ballkanit të Hapur theksuan në çdo rast se nisma është e hapur edhe për vendet e tjera të rajonit dhe se anëtarësimi në BE mbetet qëllimi i tyre parësor i politikës së jashtme. Megjithatë, ajo që mund ta ketë vështirësuar procesin është mosduresa etnike ende e gjallë në rajon – para së gjithash, bashkëpunimi serbo-shqiptar, i cili ende nuk është plotësisht popullor as në Serbi, as në Shqipëri“, thotë Mitrović.

Disa e shohin Ballkanin e Hapur si koncept amerikan, të tjerë si çmim ngushëllimi në vend të një plani të qartë për integrimin e Ballkanit Perëndimor në BE. Nëse është e dyta, çmimi është shpenzuar prej kohësh, dhe me siguri mund të thuhet se është zëvendësuar nga Plani i Rritjes për Ballkanin Perëndimor – edhe një intermexo politik që synon t’i mbajë zgjuar vendet e varfra të rajonit ndërsa vazhdon shfaqja e pafund brukseliane e pranimit të tyre në familjen evropiane.

Prandaj optimizmi dhe entuziazmi fillestar po shndërrohen ngadalë në cinizëm ndaj Ballkanit të Hapur, dhe zhvillimet e fundit, me daljen e Shqipërisë dhe këmbënguljen e Serbisë që ai të mbijetojë, lehtë mund të bëhen burim i mosmarrëveshjeve të reja në rajon.

Në publikun serb është krijuar përshtypja se nga gjithçka që mund të ofrojë Ballkani i Hapur, gjëja më e rëndësishme është Panairi i Verës. Përveç promovimit të markave vendase të verës dhe turizmit të verës, ai me siguri shërben edhe për promovimin e Serbisë si qendër e bashkëpunimit rajonal.

„Natyrisht që presidenti serb Aleksandar Vučić ndihet i lajkatuar nga një rol i tillë dhe i përdor me mjeshtëri takime të tilla për ta paraqitur veten para publikut vendas dhe rajonal si kampion i marrëdhënieve të mira fqinjësore. Jam i bindur se ky mesazh pritet pozitivisht nga elektorati i tij, dhe me siguri edhe nga një pjesë e mirë e publikut maqedonas“, përfundon Sava Mitrović nga Qendra për Politika Evropiane në Serbi.

Këtë përmbajtje e përgatiti Instituti për Studime të Komunikimit.

Gazetarë: Sonja Kramarska, Dunja Marić (Nova.rs), Jona Plumbi (Faktoje.al)

Kameraman: Zoran Dogov

Montazhi: Fani Goshevska Zhivkoviq

Histori të lidhura (në maqedonisht):

Ballkani i Hapur i hapi pak kufijtë, por barrierat mbetën

Ballkani i Hapur ra në hendekun mes Beogradit dhe Prishtinës

Oda e Avokatëve nuk i lejon avokatët tanë të bashkohen në kuadër të Ballkanit të Hapur

Ky artikull është përkthyer nga maqedonishtja me ndihmën e inteligjencës artificiale (IA). Versioni origjinal në maqedonisht është i disponueshëm këtu.