„Lista e zezë“ amerikane dhe Ballkani: Çdo mrekulli zgjat tri ditë

Një nga instrumentet kryesore amerikane, lista e personave të padëshiruar e njohur si „lista e zezë“, është bërë pjesë e përditshmërisë në Ballkan. Politikanët, biznesmenët dhe manjatët janë shënjestër e kësaj „mase disiplinore“ të njohur amerikane. Por nëse ka sjellë rezultate, kjo është çështje tjetër.

Gjatë më shumë se dy dekadave, më shumë se një duzinë politikanësh, biznesmenësh dhe përfaqësuesish të gjyqësorit nga Maqedonia, vetë ose „në paketë“ me familjet e tyre, kanë përfunduar në listën e zezë amerikane. Shumicës prej tyre u ndalohet hyrja në Shtetet e Bashkuara. Përditësimi i fundit i listës së Departamentit të Shtetit ka të bëjë me Artan Grubin dhe familjen e tij të ngushtë, si dhe me gjykatësin Enver Bexheti. Atyre iu ndalua hyrja në SHBA, ndërsa Uashingtoni paralajmëroi sanksione të mundshme të mëtejshme. Ish-zëvendëskryeministri dhe funksionari i lartë i partisë BDI u përmend së bashku me Enver Bexhetin, gjykatës aktual në Gjykatën e Apelit, për korrupsion që përfshin ryshfete për të ndikuar në procedurat gjyqësore lidhur me dënimin penal të Sasho Mijallkovit, figurë e fuqishme e epokës së Gruevskit, i cili gjithashtu është në listën e zezë amerikane.

Qëllimi përfundimtar i sanksioneve nuk është ndëshkimi, por nxitja e ndryshimeve pozitive në sjellje, sipas një deklarate të Departamentit Amerikan të Thesarit nga prilli i vitit 2022, kur në listën amerikane të sanksioneve u fut Svetozar Marović – ish-president i bashkësisë shtetërore Serbi dhe Mal i Zi dhe ish-nënkryetar i Partisë Demokratike të Socialistëve (DPS), tani i arratisur. Kjo deklaratë ndoshta tregon më së miri se futja në listën e zezë zakonisht ka vetëm ndikim politik, jo thelbësor, mbi individët dhe kompanitë.

Zyra për Kontrollin e Aseteve të Huaja (OFAC) e Thesarit Amerikan ka futur në listën e sanksioneve disa shtetas të Malit të Zi gjatë dhjetë viteve të fundit për akuza të rënda për korrupsion, krim të organizuar dhe ndikim dashakeq rus. Megjithatë, asnjëri prej tyre nuk ka pësuar pasoja të rëndësishme.

Edhe në Bosnjë e Hercegovinë, vetëm në 10 vitet e fundit, më shumë se 60 persona janë futur në listën e sanksioneve të Thesarit Amerikan për shkelje të Marrëveshjes së Dejtonit, minim të institucioneve shtetërore, krim dhe korrupsion, si dhe për kërcënim të paqes dhe stabilitetit në rajon. Shumica prej tyre janë funksionarë, dhe në Republikën Serbe. Presidenti i Republikës Serbe, Milorad Dodik, ka qenë dy herë në listën amerikane të sanksioneve. Herën e parë u sanksionua në janar të vitit 2017 për pengimin e zbatimit të Marrëveshjes së Paqes së Dejtonit. Vendimi i OFAC-ut i asaj kohe thoshte se ai u lejonte autoriteteve amerikane të bllokonin qasjen e Dodikut në çdo pronë të tij nën juridiksionin amerikan. Vendimi u ndalonte gjithashtu personave amerikanë të kryenin transaksione me të.

Edhe në Shqipëri, shumica e personave në listën e zezë amerikane janë „të profilit të lartë“ dhe shpesh politikanë. Mes tyre janë ish-deputeti Aqif Rakipi, Ylli Ndroqi, pronar i TV Ora, dhe lideri i opozitës demokrate, Sali Berisha, i cili u shpall publikisht në vitin 2021 për përfshirje në korrupsion.

Por çfarë ndodh pas futjes në listën e zezë? Çfarë ndodh me këta persona dhe a pësojnë ndonjë pasojë? Banka Qendrore e Malit të Zi (CBCG), e cila është përgjegjëse për mbikëqyrjen e zbatimit të Ligjit për masat kufizuese, thotë se nuk ka shtetas të Malit të Zi nën masa kufizuese që institucionet financiare në Mal të Zi janë të detyruara t’i respektojnë.

„Listat e sanksioneve të Zyrës për Kontrollin e Aseteve të Huaja (OFAC) të Thesarit Amerikan u shërbejnë institucioneve financiare jashtë SHBA-së për kontrolle shtesë në formën e monitorimit të rrezikut të personave me të cilët hyjnë ose kanë vendosur marrëdhënie biznesi, dhe, në varësi të vlerësimit, ato marrin masa dhe veprime ndaj tyre në përputhje me politikat e tyre të brendshme“, thotë Nikola Bašanović, një nga drejtorët e sektorëve të bankës.

Listat e të ashtuquajturve persona të sanksionuar nga Ballkani janë mjaft të gjata, dhe në to mund të „gjenden“ edhe persona të vdekur. Në Mal të Zi, në „listën e zezë“ amerikane aktualisht janë i ndjeri Branislav Mićunović, i arratisuri Svetozar Marović, Miodrag Daka Davidović, Sergej Kokorev dhe kompania e tij International Business Corporation Bar, si dhe kompanitë e Naser Kelmendit dhe të familjes së tij në Mal të Zi – kompania Donata dhe hoteli Casa Grande në Ulqin. Sanksionet përfshijnë bllokimin e të gjithë pronës së tyre në SHBA, ose të pronës dhe kompanive të kontrolluara nga persona të afërt me ta në atë vend. Marović u fut në vitin 2022, Mićunović dhe Davidović në vitin 2023, ndërsa të tjerët janë në listë që më herët. Sa ndikon lista e zezë në jetën e tyre e ilustron më së miri fakti se avokati i Marović-it, Zdravko Begović, as nuk e dinte se klienti i tij ishte në listë. Në bisedë me gazetaren tonë, ai tha se ai dhe Marović as nuk flasin për këtë.

Pothuajse një dekadë më parë, Marović arriti marrëveshje për pranimin e fajësisë me prokurorinë dhe i pranoi akuzat për korrupsion si kryetar i komunës së Budvës. Ai u dënua me tre vjet e nëntë muaj burg dhe pagoi rreth një milion euro, por iku në Serbi para se të fillonte vuajtjen e dënimit. Më pas mori shtetësinë serbe, dhe autoritetet serbe prej vitesh i injorojnë kërkesat e Malit të Zi për ekstradimin e tij për vuajtjen e dënimit.

Pastroi para për dekada, dhe askush nuk „pa“

Në nëntor të vitit 2023, Thesari Amerikan njoftoi se Miodrag „Daka“ Davidović ishte në listë sepse „ka pastruar para për sindikata kriminale për dekada, duke ndërtuar një perandori kriminale të bazuar në kontrabandën e cigareve, naftës dhe armëve në Mal të Zi“. Ai, u shtua, ishte i përfshirë edhe në skandalin që çoi në arrestimin e Sekretarit të Përgjithshëm të Qeverisë së Maqedonisë së Veriut, Dragi Rashkovski.

Prokuroria Speciale e Shtetit e Malit të Zi nuk u përgjigj nëse ka nisur procedura kundër Miodrag Daka Davidović apo Sergej Kokorev dhe, nëse po, në cilën fazë janë dhe për cilat vepra penale akuzohen.

As Davidović nuk iu përgjigj pyetjeve nëse qenia në listën e zezë amerikane ka ndikuar në jetën dhe biznesin e tij. Se Davidović nuk pësoi pasoja nga sanksionet e tregon edhe pjesëmarrja e tij e papenguar në tenderin për blerjen e hekurishteve të Nikšić-it.

Branislav „Brano“ Mićunović u fut në listën e zezë në vitin 2023, i akuzuar se ishte „për dekada një nga figurat kryesore të krimit të organizuar në Mal të Zi“. Ai ishte bashkëpronar dhe pronar i disa kompanive në biznesin e lojërave të fatit dhe të ndërtimit në Mal të Zi. Vdiq në prill të vitit të kaluar, por ende është në listën amerikane. „Vijesti“ malazeze raportoi se asetet e kompanisë së tij Zeta Film janë dyfishuar që nga viti 2022.

Naser Kelmendi, familja e tij dhe kompanitë e tyre u futën në listën e zezë qysh në vitin 2015. Thesari Amerikan tha atëherë se Kelmendi njihej si baron droge që ishte përfshirë në aktivitete kriminale në Ballkan për më shumë se 35 vjet, me një rrjet bashkëpunëtorësh në të gjithë Evropën.

Deklarata e vitit 2015 shtonte se organizata e tij drejtonte një rrjet shpërndarjeje droge që shtrihej nga Afganistani deri në Turqi dhe Evropë, kryesisht duke shitur heroinë, por edhe duke kontrabanduar kokainë dhe ekstazi. Vendimi amerikan përfshinte edhe katër fëmijët e Kelmendit – Besnikun, Elvisin, Donatën dhe Liridonin – „për mbështetjen e aktiviteteve të tij të trafikimit të drogës ose për veprim në emër të tij“.

Disa malazezë janë në listën e sanksioneve të vendosura në lidhje me Serbinë, mes tyre vëllai i Radovan Karadžić-it, Luka Karadžić.

Në Maqedoni, përveç ish-zëvendëskryeministrit Artan Grubi dhe gjykatësit Enver Bexheti, në listën e zezë janë edhe ish-Prokurorja Publike Speciale Katica Janeva dhe kryetari i komunës shkupjane të Karposhit, Stevçe Jakimovski. Janeva ishte pas hekurave kur mësoi se ishte futur në listën e zezë të Departamentit të Shtetit dhe se i ishte ndaluar hyrja në SHBA. Për ish-prokuroren speciale u tha se kishte informacione të besueshme se ajo kishte kërkuar dhe pranuar ryshfete për të ndikuar në ndjekjen penale. Përveç Janevës, në listën e zezë amerikane është edhe familja e saj e ngushtë. Sa i përket kryetarit të komunës, shpjegimi ishte se ai ishte përfshirë në korrupsion. Por kjo nuk ia rrezikoi karrierën politike, dhe aktualisht ai po ushtron mandatin e katërt si kryetar i Karposhit, një nga komunat kyçe të Shkupit.

Në listën e zezë në Maqedoni është edhe një ish-zëvendëskryeministër dhe peshë e rëndë e biznesit – Koço Angjushev – të cilit atje i bëjnë „shoqëri“ bashkëshortja dhe dy fëmijët. Arsyeja, sipas SHBA-së, është përfshirja në korrupsion gjatë kohës kur mbante funksion në qeveri. Në vitin 2021 Angjushev u emërua konsull nderi i Maltës, por pasi SHBA-ja e futi në listën e zezë, Ministria e Punëve të Jashtme e Maltës ia hoqi titullin. Kjo është e vetmja pasojë që ai ka ndier.

I pyetur nëse listat e zeza amerikane janë efektive apo vetëm një lloj mesazhi për autoritetet vendore, drejtori i Qendrës Maqedonase për Bashkëpunim Ndërkombëtar (QMBN), Aleksandar Kërzhallovski, thotë se është kombinim i „pak prej të dyjave“. Megjithatë, ai mendon se listat e zeza në Maqedoninë e Veriut nuk kanë ndonjë efekt të veçantë.

„Siç thotë vetë ambasada, ky është një tregues nga hulumtimet dhe kontrollet e tyre, dhe një drejtim ose rekomandim për autoritetet vendore gjyqësore që të veprojnë dhe të kontrollojnë çfarë mund të bëjnë“, thotë ai. Problemi, shton Kërzhallovski, është se kjo zakonisht vjen pas përfundimit të mandateve politike, jo ndërsa ato gjëra po bëhen.

„Atëherë është tepër vonë; kalojnë vite derisa të kontrollohen disa nga ato gjëra, dhe nuk ka efekte nga e gjithë kjo“, mendon ai.

Ofensivë kundër Dodikut

Në Bosnjë e Hercegovinë, ndërkaq, rrjeta po ngushtohej rreth bashkëpunëtorëve të Milorad Dodikut. Sanksione iu vendosën Nikola Špirić-it, funksionar i lartë i partisë së Dodikut, për përfshirje në korrupsion. Me të njëjtin vendim u sanksionuan edhe bashkëshortja, djali dhe vajza e tij. Në vitin 2020 sanksione iu vendosën edhe Amir Zukić-it, atëherë funksionar i SDA-së (Partia e Aksionit Demokratik), gjithashtu për përfshirje në korrupsion.

Gjysmë viti më vonë, në janar të vitit 2022, nisi një „ofensivë“ e sanksioneve amerikane kundër Dodikut, familjes së tij dhe „rrjetit mbështetës të Dodikut“. Më 5 janar 2022, sanksionet kundër Dodikut u zgjeruan „për aktivitete korruptive dhe kërcënime ndaj stabilitetit të BeH-së“. Përveç Dodikut, sanksione iu vendosën edhe Alternativna Televizija nga Banja Luka, pronësia e së cilës e lidh me Milorad Dodikun – më saktë, është nën kontrollin e tij. Vendimi për sanksionet thoshte se e gjithë prona dhe të drejtat pronësore të tyre që ndodhen në SHBA bllokohen.

Po atë ditë, Departamenti i Shtetit sanksionoi edhe këshilltarin e atëhershëm të Dodikut dhe ish-kryetarin e Këshillit të Lartë Gjyqësor dhe Prokurorial të Bosnjë e Hercegovinës, Milan Tegeltija, si dhe bashkëshorten e tij Tijana dhe kryetarin e PDA-së (Lëvizja për Aksion Demokratik), Mirsad Kukić (i cili ndërkohë ka ndërruar jetë). Për Tegeltijën u tha se e kishte përdorur pozitën e tij për të përfituar në këmbim të ndërhyrjes në procedurat gjyqësore dhe të manipulimit të emërimeve në pozita gjyqësore dhe të punësimeve në pozita të tjera publike.

Në prill të vitit 2022, në listën e zezë amerikane u futën edhe Asim Sarajlić, funksionar i lartë i SDA-së dhe atëherë deputet, dhe Gordana Tadić, ish-kryeprokurore e Prokurorisë së BeH-së, si dhe anëtarë të familjeve të tyre. Si arsye u dha se ata e kërcënonin stabilitetin e rajonit përmes korrupsionit dhe krimit. Në qershor të të njëjtit vit, në listën e sanksioneve u futën presidenti i atëhershëm i Federatës së Bosnjë e Hercegovinës, Marinko Čavara, dhe ministri i atëhershëm i Shëndetësisë i Republikës Serbe, Alen Šeranić, për „minimin e Marrëveshjes së Paqes së Dejtonit dhe të institucioneve demokratike të BeH-së“.

Në shtator të vitit 2022, në listën e sanksioneve u fut prokurorja e atëhershme shtetërore e BeH-së, Diana Kajmaković, për „minim të vazhdueshëm të demokracisë dhe sundimit të ligjit në Bosnjë e Hercegovinë“. Në shpjegim thuhej se ajo „është shembull flagrant i një prokurori shtetëror të korruptuar të BeH-së, të lidhur me organizata kriminale“.

Bosnja e Hercegovina duket se kryeson listën ballkanike të të sanksionuarve nga SHBA-ja, me disa dhjetëra kryeministra dhe ministra të tjerë në të – për shembull, kryeministri Fadil Novalić, anëtarë të Kryesisë së BeH-së, kryeministra dhe ministra të Republikës Serbe të përmendur si bashkëpunëtorë të Dodikut, shefa të shërbimeve të inteligjencës, trafikantë droge etj.

Sanksionet e fundit në këtë seri, praktikisht në ditët e fundit të mandatit të Bajdenit si president i SHBA-së, u shpallën në janar të këtij viti dhe kishin të bënin me funksionarë të Republikës Serbe si ministri i Brendshëm Siniša Karan, kryetari i Gjykatës Kushtetuese Džerard Selman dhe të tjerë, të gjithë për „sjellje antidejtoniane, korrupsion ose veprime të tjera që destabilizojnë ose kërcënojnë integritetin territorial të Bosnjë e Hercegovinës“.

Duhet theksuar se ashpërsimi i sanksioneve në bazë të urdhrit ekzekutiv të presidentit amerikan vitin e kaluar në BeH u pasua me mbylljen e llogarive bankare të individëve dhe kompanive të sanksionuara.

Sali Berisha i zemëruar me Sorosin

Sipas partnerëve tanë mediatikë nga Shqipëria, numri i përgjithshëm i personave në listat e zeza atje është 22. Interesant është se të gjithë, përfshirë ata që ishin aktivë në jetën politike kur u shpallën sanksionet, vazhduan t’i ushtrojnë funksionet e tyre pa pengesa. Edhe ata që më vonë u akuzuan dhe u dënuan nga gjykatat, si prokurori publik Adriatik Llalla dhe kryetari i Durrësit, Vangjush Dako, u përballën me pasoja jo sepse ishin në listën e zezë amerikane, por për raste krejtësisht të tjera që lidheshin me funksionet e tyre publike apo me pasurinë e tyre.

Shembulli i Sali Berishës është një nga më ilustruesit. Lulzim Basha, atëherë kryetar i Partisë Demokratike, vendosi ta përjashtonte Berishën nga grupi parlamentar i partisë sepse ishte në listën e zezë amerikane. Kjo shkaktoi konflikt të brendshëm partiak dhe përçarje, por tre vjet më vonë partia u ribashkua, dhe këtë vit Berisha po kandidon për deputet si kryetar i Partisë Demokratike.

Në atë kohë, Berisha ia hodhi fajin Sorosit për vendimin amerikan.

„Shpallja ime si ‘non grata’ është vepër e Sorosit, me qëllim ndihmën e qeverisë së Edi Ramës, e cila është më e korruptuara në Evropë, dëmtimin e opozitës shqiptare dhe njollosjen e trashëgimisë së saj 30-vjeçare“, tha ai.

Por publiku jashtë orbitës së Berishës nuk i pranon argumentet e tij.

„Besoj se lista e zezë ka pasur efekte. Mund të duken të pamatshme, por janë të dukshme. Për shembull, në rastin e z. Berisha – politikanët e kalibrit të tij, ata që kanë udhëhequr një vend si kryeministër ose president, gjysmën e kohës e kalojnë duke menduar për trashëgiminë e tyre politike. Përfundimi i karrierës në një listë të zezë është një njollë që askush nuk e do në biografinë e tij politike“, thotë Afrim Krasniqi, drejtor ekzekutiv i Institutit të Studimeve Politike në Shqipëri – një OJQ që monitoron korrupsionin në institucione.

Për shkak se u fut në listën e zezë, edhe Tom Doshi, ish-kryetar i Partisë Socialdemokrate të Shqipërisë, bëri një pushim nga politika, por katër vjet më vonë është rikthyer dhe ka hyrë në garën për zgjedhjet parlamentare të majit të këtij viti.

Njëkohësisht, në Shqipëri ka pasur edhe aktakuza pasi personat u futën në listën e zezë. I tillë është rasti i Prokurorit të Përgjithshëm Adriatik Llalla, i cili u dënua me burg, u arratis, por u arrestua nga Interpoli në Romë dhe iu dorëzua autoriteteve shqiptare, si dhe rasti i ish-kryetarit të Durrësit Vangjush Dako, i cili mori dënim me burg, por i shpëtoi për shkak të gabimeve procedurale dhe tani është në arrest shtëpiak.

Eugen Beçi, ish-prokuror për krime të rënda në Shqipëri, thotë se lista e zezë ka ndikim dhe nuk është vetëm simbolike, por edhe praktike, sepse i orienton votuesit dhe shpesh shërben si mjet shumë efektiv për trajtimin e çështjeve me të cilat institucionet vendase të zbatimit të ligjit nuk janë në gjendje të merren.

„Por për të hapur një hetim penal nevojiten prova shumë më substanciale se sa vetëm mendimi apo qëndrimi i një shteti të huaj. Megjithatë, ajo me siguri mund të shërbejë si arsye e rëndësishme për t’i fokusuar mekanizmat ligjorë në mundësimin e hapjes së një çështjeje penale“, theksoi Beçi.

Në Maqedoni, lista e zezë amerikane u bë pjesë e debatit politik dhe juridik nëse mund të jetë bazë për masa shtetërore. Pati thirrje për kufizimin e aktiviteteve ekonomike dhe politike të personave të sanksionuar – për shembull, ndalimin e individëve për të kandiduar për funksione publike, ose ndalimin e kompanive për marrëveshje me shtetin si pjesëmarrja në tendera. Por qeveria e re mendon se brenda sistemit ka procedura mjaft të mira për ndjekjen e krimeve të tilla.

Të njëjtin qëndrim mban edhe bashkëbiseduesi ynë, avokati Zvonko Davidoviq.

„Korniza jonë ligjore është e mjaftueshme. Problemi është se nuk i zbatojmë ligjet. Parashikohen dënime me burg dhe konfiskim i pronës, por problemi është se pushteti ekzekutiv i dirigjon të gjitha në gjyqësor dhe në legjislativ. Listat e zeza amerikane nuk kanë fare ndikim: personat në to vazhdojnë të punojnë, të jetojnë, të përparojnë dhe të shtojnë pasurinë e tyre, dhe shumë prej tyre kanë marrë pjesë aktivisht në vendime që kanë të bëjnë me shtetin“, mendon Davidoviq.

Pikërisht ky është rasti me biznesmenin maqedonas Koço Angjushev. Në tetorin e kaluar ai madje doli në një ngjarje publike së bashku me ministren e Arsimit, ku foli për atë se çfarë kuadrosh i nevojiten vendit.

Prokuroria pohon se po zhvillon procedura kundër të gjithë atyre që janë në listat e zeza. Por nuk ka epilog gjyqësor.

„Kishte procedura kundër Koço Angjushevit, por me ndryshimet e Kodit Penal shumë nga rastet që po i ndiqnim ranë. Do të bëjmë çfarë mundemi, por është e vështirë të sigurohen prova“, tha kohët e fundit Prokurori i Përgjithshëm Publik i Maqedonisë, Ljupço Koçevski.

Ngjashëm është edhe me një figurë tjetër të fuqishme, Ramiz Merkon, kryetarin e Strugës, i cili është në listën e zezë së bashku me familjen e tij. I nxitur nga futja në listën e zezë, kundër tij po zhvillohen nëntë procedura për vepra të ndryshme penale, e megjithatë ai ende është kryetar komune. Djali i tij Genc Merko, i cili gjithashtu është në listën e zezë amerikane, mori licencë për hapjen e një Fakulteti të Mjekësisë gjatë qeverisë së mëparshme, në të cilën partia e tij BDI ishte partnere koalicioni, por qeveria aktuale ia revokoi.

Në listë janë edhe Nikolla Gruevski, kryeministër nga viti 2006 deri në 2016, dhe kushëriri i tij, atëherë shef i shërbimit sekret, Sasho Mijallkov, së bashku me familjet e tyre. Por përveç faktit që Gruevski u detyrua të ikë dhe jeton me azil në Hungari për t’i shmangur drejtësisë vendase, asnjëri nuk është përballur me pasoja të rëndësishme, dhe Mijallkov nuk u përgjigj si duhet para ligjit vendas as për krime të rënda, sepse pasi e vuajti pjesërisht dënimin me burg u bë qytetar i lirë – „falë“ edhe ndryshimeve të Kodit Penal që e rrëzuan drejtësinë në Maqedoni.

As lista e zezë nuk e „nxiu“ biznesmenin Jordan Kamçev dhe familjen e tij, apo partnerin e tij të biznesit Sergej Samsonenko, sepse ata ende janë në skenën e biznesit pasi i „larën borxhet“ me gjyqësorin maqedonas përmes dënimeve me burg dhe konfiskimit të pronës që nuk e cenoi ndjeshëm pasurinë e tyre. Interesant është se Kamçevët u futën në listën e zezë pasi gjyqësori kishte mbaruar me ta. Manjati rus me shtetësi maqedonase Samsonenko vazhdoi ndërtimin e hotelit të tij në qendër të Shkupit sikur të mos kishte ndodhur asgjë.

Lista e zezë amerikane nuk i „nxiu“ Merkon, Angjushevin, Mijallkovin apo Kamçevin, bizneset e të cilëve vazhduan (Burimet e fotove: Komuna e Strugës, MIA, Qeveria, Acibadem Sistina)

Edhe Prokuroria e Bosnjë e Hercegovinës ka nisur hetime kundër disa personave në listën e zezë amerikane. Siç thanë, rastet që po përpunohen u hapën menjëherë pasi individë dhe funksionarë të caktuar u futën në listën e zezë nga Qeveria amerikane. Megjithatë, nuk zbuluan se kush janë këta persona. Por deklarata të ngjashme kanë ardhur nga ky institucion gjyqësor edhe më parë, përkatësisht gjatë viteve 2023 dhe 2022, pa ndonjë epilog konkret.

Megjithatë, kundër disa individëve në listën e zezë ishin nisur më herët ose njëkohësisht hetime për korrupsion dhe shpërdorim detyre, të cilat, si në rastin e ish-kryeministrit të BeH-së Fadil Novalić, rezultuan me aktakuza dhe aktgjykime. Mes tyre është edhe Milorad Dodik.

Disa nga personat në listën e zezë pranuan të flasin për përvojat e tyre. Milovan Bjelica, ish-kryetar i Sokolacit dhe një nga themeluesit e Partisë Demokratike Serbe (SDS), i tha portalit boshnjak „Fokus“ se është në listën e zezë amerikane që nga viti 2003. Atë vit u shkarkua nga posti i kryetarit të qytetit të atëhershëm Srpsko Sarajevo, i akuzuar se e ndihmonte Radovan Karadžić-in, të arratisurin e akuzuar nga Haga.

„Isha ndër të parët që u futën në listën e zezë si nga Amerika, ashtu edhe nga BE-ja. Atëherë u tha se masat do të mbeteshin në fuqi derisa Karadžić të arrestohej dhe t’i dorëzohej Tribunalit të Hagës. Në vitin 2008 Karadžić u arrestua, dhe me arrestimin e tij pushuan arsyet për sanksione kundër meje“, thotë Bjelica.

Ai thotë se u hoq nga lista e zezë e BE-së vetëm në vitin 2011, dhe se supozonte se e njëjta vlente edhe për listën e zezë amerikane.

„Por unë mbeta në atë listë. Së shpejti mbushen 22 vjet që jam në listën e zezë amerikane. Nuk kam udhëtuar kurrë në SHBA, nuk kam pronë apo biznes me qytetarë amerikanë. Në BeH nuk kisha pengesa të tjera për të jetuar dhe punuar i sigurt. Në fillim të vitit të kaluar, kur u ashpërsuan sanksionet amerikane kundër grupit rreth Milorad Dodikut, u ashpërsuan masat që lidheshin me sistemin bankar. Na u desh t’i mbyllnim llogaritë. Shkova vullnetarisht në bankë që njerëzit të mos pësonin pasoja për shkakun tim, dhe vullnetarisht e ndërpreva kontratën, kështu që nuk kam llogari bankare të hapura“, tha Bjelica.

Funksionarë të tjerë të sanksionuar, si Milorad Dodik, i ruajtën pozitat e tyre. Mes tyre janë ish-presidenti i Federatës së BeH-së Marinko Čavara, kryeministri Fadil Novalić, Željka Cvijanović, kryeministri i Republikës Serbe Radovan Višković, ministri i Shëndetësisë Alen Šeranić, kryetari i Kuvendit Popullor Nenad Stevandić dhe të tjerë. Disa më vonë u larguan kur u skaduan mandatet ose kur erdhën në pushtet parti të reja, dhe kaluan në pozita të tjera. Shumë funksionarë të sanksionuar thanë atëherë se as nuk i ndien sanksionet e vendosura ndaj tyre dhe se nuk kishin ndër mend të udhëtonin në SHBA.

Vetëm në vitin 2024 sanksionet amerikane ndaj individëve dhe kompanive në listën e zezë u rritën ndjeshëm. Bankat nisën të mbyllnin llogari. U mbyllën llogaritë e kompanive të Gorica Dodikut, vajzës së Milorad Dodikut, dhe të vëllait të saj Igor. U mbyllën edhe llogaritë e partisë politike SDS, si dhe ato të disa personave të tjerë të sanksionuar, përfshirë Marinko Čavarën, i cili u kërkoi ndihmë institucioneve të BeH-së sepse nuk mund ta merrte rrogën për shkak të llogarisë së mbyllur. Vjeshtën e kaluar u mbyllën kompani të lidhura me familjen Dodik, dhe kur pronarët nisën t’i riregjistronin ose të themelonin kompani të reja, sanksione iu vendosën edhe kompanive të reja.

Kreu i Transparency International në BeH, Srđan Blagovčanin, i tha „Samo Prasaj“-it se këto sanksione kishin efekte shumë të rëndësishme.

„Sanksionet konfirmuan qartë atë për të cilën paralajmëronin mediat dhe organizatat e shoqërisë civile – se në shtet kemi në fakt një oktapod kriminal, qendra e të cilit është në majë të pushtetit. Dhe për vite me radhë situata ishte e tillë që ky oktapod nuk ndiqej nga gjyqësori“, thotë ai.

Blagovčanin shton se disa nga personat e futur në listën e zezë në BeH u penguan të bënin biznes.

„Ky lloj oktapodi kriminal, nëse mund ta quajmë kështu, padyshim pati implikime të mëdha. Llogaritë e tyre bankare u mbyllën, dhe pa qasje në llogari bankare ata nuk mund të vepronin ligjërisht“, theksoi ai.

Kureshtje dhe zhgënjim

Njësia e Inteligjencës Financiare (NJIF) e Malit të Zi thotë se nëse një person futet në listën e zezë, ai nuk do të mund të hapë llogari biznesi në bankat komerciale malazeze.

„Megjithatë, nëse ai person tashmë bën biznes në Mal të Zi, atëherë biznesi i tij do të përfshijë masa të zgjeruara të kujdesit të duhur“, thotë Njësia.

Por avokati dhe profesori i së drejtës ndërkombëtare publike Miloš Vukčević mendon se ekziston edhe mundësia e kufizimit të aktiviteteve të biznesit të këtyre personave.

„Ka bazë të mjaftueshme ligjore për ndërmarrjen e veprimeve të caktuara në Mal të Zi, veçanërisht tani që kemi në fuqi këtë Ligj për masat kufizuese, i cili përfshin edhe masa kufizuese kombëtare“, thekson Vukčević.

I pyetur pse personat në listën e zezë nuk kanë pësuar pasoja të rëndësishme në Mal të Zi, Vukčević thotë se kjo është pyetje për autoritetet shtetërore.

„Por formalisht dhe juridikisht, aktet e miratuara nga një shtet tjetër nuk i nënshtrohen zbatimit ligjor këtu sipas Ligjit për masat kufizuese, sepse ai u referohet rezolutave të OKB-së dhe akteve të BE-së. Edhe Banka Qendrore, e cila është përgjegjëse për monitorimin e transaksioneve financiare, tha se ligji ekzistues nuk jep bazë të mjaftueshme ligjore, por unë theksoj se nëse shteti mendon në këtë drejtim, ligji parashikon edhe masa kufizuese kombëtare“, theksoi Vukčević.

Përshtypja është se Ballkani i pret listat e zeza me kureshtje, por pastaj vjen zhgënjimi me mënyrën si i trajtojnë autoritetet. Thënia që i përshtatet më së miri temës së listave të zeza është: „Çdo mrekulli zgjat tri ditë.“ Ose, siç thotë bashkëbiseduesi ynë Nurko Pobrić, ish-gjykatës dhe profesor i së drejtës kushtetuese në Bosnjë e Hercegovinë, është shqetësuese që persona të sanksionuar si Dodik vazhdojnë të mbajnë funksione të rëndësishme publike në Bosnjë e Hercegovinë.

„Është katastrofike që këto sanksione nuk e nxitën gjyqësorin në Bosnjë e Hercegovinë të merret me korrupsionin e nivelit të lartë, pra t’i shqyrtojë tërësisht pretendimet e Zyrës Amerikane për Kontrollin e Aseteve të Huaja (OFAC)“, thotë ai.

Sanksionet amerikane mund të kenë ndikim kufizues mbi individë të caktuar, veçanërisht në shtete me kapacitete të kufizuara ose me mungesë vullneti për t’i zbatuar, thekson raporti „Në shënjestër? Sa efektive janë sanksionet në Ballkanin Perëndimor?“, i përgatitur dhjetorin e kaluar nga organizata ndërkombëtare Global Initiative Against Transnational Organized Crime.

„Autoritetet që nuk kanë vullnet të qartë për t’u marrë me ndërthurjen e krimit të organizuar dhe politikës, potencialisht përballen me mungesë ekspertize se si sanksionet mund të ndikojnë në marrëdhëniet mes aktorëve kriminalë dhe shtresave të larta të shoqërisë“, thekson raporti.

Ai shton se qeveritë rrallë e kontestojnë arsyeshmërinë e sanksioneve dhe në përgjithësi pranojnë se janë në dijeni të veprave të pretenduara të personave të sanksionuar. „Megjithatë, ngurrimi për të ndërmarrë veprime vendimtare mbetet sfidë e zakonshme“, thuhet në raport.

Ai konstaton gjithashtu se shumë individë të sanksionuar në Ballkanin Perëndimor kanë ndikim të konsiderueshëm, dhe se strukturat në pushtet vazhdojnë të bashkëpunojnë me individë ose subjekte të sanksionuara, fshehurazi ose hapur.

„Praktika të tilla duhet të dënohen publikisht nga subjektet që vendosin sanksionet, me pasoja të qarta për ata që e minojnë zbatimin e sanksioneve“, thuhet në raport.

Raporti vëren gjithashtu se BE-ja duhet të ndjekë shembullin e SHBA-së dhe Mbretërisë së Bashkuar në vendosjen e sanksioneve, sepse BE-ja luan rol kyç në Ballkanin Perëndimor, dhe shumë individë të sanksionuar kanë pronë në shtetet anëtare të BE-së dhe udhëtojnë shpesh në vendet e BE-së. „Prandaj, ndalimet e udhëtimit dhe sanksionet e tjera nga BE-ja do të ishin më efektive se ato të vendosura nga Mbretëria e Bashkuar ose SHBA-ja. Kjo do t’i nxiste gjithashtu politikanët të shmangin sjelljet që minojnë demokracinë dhe destabilizojnë rajonin“, përfundon raporti.

Të përkthyera në „gjuhën tonë ballkanike“, listat e zeza mund të përmblidhen edhe si „qentë lehin, karvani ecën“ – edhe një shpikje verbale për vërshimin e korrupsionit dhe krimit që e pengon përparimin e rajonit.

Këtë përmbajtje e përgatiti Instituti për Studime të Komunikimit.

Gazetarë: Sonja Kramarska, Maja Boričić (CIN Montenegro), Jona Plumbi (Faktoje Albania), Amil Dučić (Fokus BiH)

Kameramanë: Slaven Tomović, Damir Begović

Montazhi: Fani Goshevska Zhivkoviq

Ky artikull është përkthyer nga maqedonishtja me ndihmën e inteligjencës artificiale (IA). Versioni origjinal në maqedonisht është i disponueshëm këtu.