Изгради си на диво, па легализирај го криминалот

1. Како го коментирате фактот дека со години наназад се формираат комисии и работни групи за заштита на Охридскиот Регион, а истовремено состојбата на терен постојано се влошува?

Во изминатите децении заштитата и реставрацијата на културното наследство во целина, а посебно во Охрид, се остварува во услови на лоша законска регулатива, која се проектира во организациска поставеност што не го артикулира логичниот след на процесите во заштитата и реставрацијата со јасно дефинирани надлежности. Имено, постојната законска регулатива (која претставува предмет на ревизија од работна група за изработка на нов Закон за заштита на културното наследство) не ги дефинира, ниту ги препознава процесите во оваа област, ниту прецизно, институционално ги делегира нивните надлежности. Во вакви услови се појавува целосно мешање на надлежностите, односно узурпација на сите процеси од страна на Управата за заштита на културно наследство, која како управен орган е поставена над останатите институции/заводи/конзерваторски центри дури и во делот на конзервацијата и реставрацијата, којшто по природа на нештата не припаѓа таму. Дополнително, со долгогодишното отсуство на соодветна кадровска полититика, која доминантно е повеќе партиска отколку професионална, институциите ја изгубија својата самостојност и релевантност и станаа средство за реализација на партиско-идеолошки проекти. Управата за заштита и Завод-Музеј Охрид беа и сѐ уште се клучните институции преку кои се реализираат штетни проекти. Институции коишто, наместо да го чуваат и да го реставрираат наследството со исклучителни универзални вредности, дополнително го уништуваа(т) и деградираа(т). На сите нивоа, од заштитата и конзервацијата на археолошките локалитети, преку византиските цркви и примероците од староградската архитектура, активностите се изведуваат спротивно на конзерваторските принципи и стандарди вградени во меѓународните конвенции! Така, институциите, наместо да заштитуваат, се појавуваат како еден од причинителите за загрозување на исклучителните универзални вредности на Охрид, а работните групи и комисии служат како покритие или параван со којшто пред експертите на УНЕСКО треба да се покаже некаква грижа и активност. Да нема дилеми, потреба од експертски комисии и работни тела има секогаш, но во нив не треба да членуваат луѓе кои се вработени во истите институции. Во нашиот случај тоа се покажува како погубно, затоа што оној што е вработен да извршува одредена работа во институцијата, во комисијата се појавува како експерт кој ја оценува сопствената работа! Тоа е еден затворен круг којшто само покрива а не открива, ниту ги отстранува слабостите!

2. Зошто сте сменета од Комисијата за управување со светското природно и културно наследство во Охридскиот Регион во чувствителен период?

Во решението кое го донесе Владата за моја смена од Комисијата за управување со светското природно и културно наследство на Охридскиот Регион не постои образложение на кое би можела да се повикам и прецизано да ви одговорам на прашањето. Но, самиот факт дека ова прашање двапати било ставано на седница на Владата говори дека на „предлагачите“ многу им значело да ме тргнат од оваа комисија. Јас сум долго време присутна во јавноста и моите ставови во однос на потребата од реформи во заштитата се познати, уште од времето додека работев во НУ Национален конзерваторски центар (поранешниот Републички завод за заштита на споменици). Во оваа смисла, постојат концепциски разлики во пристапот и начинот на работа со моите поранешни колеги кои станаа дел од новоформираната Управа за заштита на културното наследство и нивното делување во најлошиот период во историјата на заштитата на културното наследство (2006 – 2017 – 2020). Главните актери во овој период успеаја да се поврзат со новите кадри на СДСМ, да си ги задржат позициите во институциите и повторно да станат релевантни фактори во Комисијата (вклучително и претседателот кој ги изготвуваше сите извештаи за УНЕСКО)!

3. Што работи оваа Комисија?

Комисијата претставува советодавно тело на Владата кое разгледува и дава мислење за закони и прописи со кои се уредуваат прашањата поврзани со заштитата на природното и културното наследство на Охридскиот Регион, како што е планот за управување со светското наследство на Охридскиот Регион, просторните и урбанистичките планови во овој регион и др. Во отсуство на план за управување, во изминатите две години Комисијата даваше мислења за поединечни барања за градби или целини од постојните детални урбанистички планови на општините Охрид, Струга и Дебарца. Она што е потребно да се нагласи е фактот дека со донесување на Планот за управување, се заговара зголемување на ингеренциите на Комисијата во постапката за стекнување правен статус на бесправно изградените објекти. Имено, во акцискиот план е наведено дека „со изменување и дополнување на Законот за управување со светското природно и културно наследство на Охридскиот Регион ќе се даде основа, Комисијата за управување да дава мислење за секој бесправно изграден објект во заштитеното подрачје“! Со донесувањето на Планот во ваква форма и со замена на членовите на Комисијата со други кои имале директен удел во „појавата“ на дивоградби во заштитеното подрачје, основано може да се претпостави дека проблемот нема да се реши, туку ќе се легализира начинот и практиката на девастирање!

4. Во што е суштината на проблемот со континуираното уништување на природното и културното наследство во Охридскиот Регион?

Охрид и Охридскиот Регион претставуваат атрактивна локација, привлечна за градење и експлоатација од различни аспекти. Охридскиот Регион секогаш бил и сѐ уште е предмет на узурпација на локални и други моќници, кои со децении го напаѓаат и ги деградираат неговите исклучителни и универзални вредности. Континуираното уништување на неговите вредности се случува поради отсуство на контрола по вертикала на централната и на локалната власт, односно на институциите за заштита. Доколку постоеше контрола по вертикала со континуирано следење на работата на институциите, повикување на одговорност за непостапување, проверка на квалитетот и откривање на врските со дивоградителите, сега ќе можевме да ги лоцираме конкретните причини/причинителите за уништувањето на природното и културното наследство на Охридскиот Регион. Во оваа смисла најголем виновник е Министерството за култура, односно политичката и административна инертност, што резултира со отсуство на контрола на квалитетот на работата на институциите чија програма ја финансира. Изминатите децении недостасува политичка волја на сите нивоа во однос на културното и природното наследство, недостасува елементарно чувство за нашите старини, односно минатото како да не учествува во тековите минато – сегашност – иднина. За жал, процесот на уништување на исклучителните универзални вредности премногу долго трае и крајно време е за радикални реформски зафати на целиот систем за заштита и упрваување со ова наследство, бидејќи донесениот План за управување само ја одржува и ја прикрива лошата состојба!

5. Состојбата со Охрид ни е во постојан фокус токму поради заштитата од УНЕСКО, но се чини дека локалните власти во Струга подзабораваат дека и овој град и околината би требало да се под заштита. Како ја коментирате состојбата во Струга?

Под заштита на УНЕСКО е целиот Охридски Регион, вклучително и општините Струга и Дебарца. Состојбата во Струга е дел од комплексно прашање кое се рефлектира врз сите нивоа на функционирањето на институциите на системот. Живееме во општество кое е поделено на партиска и етничка основа. Со распределбата на министерските функции на личности со различна етничка провениенција, нивното делување се сведува исклучиво на спроведување и фаворизирање на етничките интереси. Таков е случајот со централната и локалната власт. Градоначалникот на Струга само ги следи интересите на неговите етнички сопартијци и во овој контекст ќе го посочам примерот со Министерството за култура. Во времето на министерот Роберт Алаѓозовски, започнати се реформите во дејноста заштита, вклучително и во однос на заштитата на хридскиот Регион. По осум години, формирана е Комисијата за управување со Охридскиот Регион, комисиите за ревизија на институциите за заштита на недвижно културно наследство и на Управата за заштита, комисијата за ревизија на музеите и конечно, двете клучни комисии – за изработка на нов Закон за заштита и листа на културно наследство од национално значење. Со доаѓањето на Асаф Адеми на министерската функција, целиот овој реформски процес само декларативно беше поддржан за да замре целосно на почетокот од 2019 година. Во однос на заштитата на исклучителните универзални вредности на Охридскиот Регион, неговиот интерес допираше само до реконструкцијата на минарето на Али-паша џамија! Во вака поделено општество, во кое премиерот не може да смени ниту еден министер без согласност на лидерот на етничката партија, а министерот за култура не може да смени ниту еден директор од друга етничка партија, однесувањето на градоначалникот на Струга е најдобра илустрација дека етничката поделба го уништува и културното наследство. Последиците од ваквиот однос ги гледаме и со уништувањето на Матка. Во дезинтегрирано општество, поделено по етнички принцип, не можеме да очекуваме заштита на културното наследство, особено на наследството со кое градоначалникот смета дека може да прави што сака! Тоа значи дека проблемот е системски и само со системски мерки може да се реши. Затоа треба да се потенцира дека не постои етнички министер или градоначалник. Министерот е државник во Владата на РС Македонија и „служител“ на сите граѓани.

6. Според вас, што треба да се преземе за да запре варварскиот однос кон светското наследство во Охридскиот Регион?

На прво место е образованието, бидејќи необразованоста резултира со варварски однос, односно непрепознавање на високите вредности. Кога во образованието суштински го нема културното наследство, нема ниту чување, ниту негување. Изучувајќи го минатото се образуваме, затоа што минатото е учител. Минатото е сигурност, а иднината е хипотетичка. Да учиме од културното наследство!