Qeveri të ndryshme, i njëjti model ndikimi të huaj përmes fuqisë ekonomike

Qeveri të ndryshme, i njëjti model ndikimi ekonomik

Mungesa e transparencës dhe anashkalimi i vetëdijshëm i procedurave ligjore për prokurimin publik janë tiparet kryesore të disa kontratave për investime të mëdha në infrastrukturën rrugore dhe energjetike, të cilat në dekadat e fundit i kanë lidhur përbërje të ndryshme të Qeverisë maqedonase nën petkun e partneriteteve strategjike.
Ky është një nga gjetjet kryesore të studimit të ri „Kanalet ekonomike të ndikimit të huaj në Maqedoninë e Veriut“, i cili paralajmëron se fenomeni i manipulimit dhe ndërhyrjes së huaj në informacion (FIMI) nuk kufizohet vetëm te fushatat e dezinformimit dhe sulmet kibernetike, por se „instrumentet ekonomike të pushtetit përbëjnë një nga shtyllat qendrore të strategjive të ndikimit“.
Në studim analizohen katër raste kyçe: privatizimi i „OKTA“-s me kapital grek, projektet e gazit me Rusinë, autostradat e financuara nga Kina dhe projektet në infrastrukturën rrugore që i realizon „Bechtel & Enka“.

Një nga rastet qendrore të analizuara në studim është privatizimi i rafinerisë „OKTA“ në vitin 1999, e cila iu shit kompanisë greke „Hellenic Petroleum“. Marrëveshja, e arritur në një periudhë paqëndrueshmërie politike dhe ekonomike, më vonë u vlerësua si shembull i krijimit të një varësie asimetrike.

Sipas IKS-it, marrëveshja përfshinte „pozitë monopoli, lehtësime tatimore dhe blerje të garantuar të karburantit“, gjë që e kufizoi konkurrencën dhe e rëndoi shtetin. Gjykata Kushtetuese më vonë përcaktoi se dispozita të tilla e cenojnë parimin e barazisë në treg.

Rafineria „OKTA“ — Privatizimi i rafinerisë „OKTA“ është një nga rastet më të diskutueshme të hyrjes jotransparente të kapitalit të huaj që nga pavarësimi i shtetit tonë. Përveç dëmit të madh material nga kjo marrëveshje, askush deri sot nuk e di se cilat janë pasojat politike.

Pasojat nuk ishin vetëm ligjore, por edhe financiare. Pas procedurave të arbitrazhit, shteti pagoi mbi 60 milionë euro dëmshpërblim. Por, siç thekson studimi, edhe më i rëndësishëm është efekti politik: „Një pjesë e madhe e sovranitetit energjetik faktikisht iu kalua një kompanie nga një shtet fqinj“. Kjo, në kontekstin e kontestit të atëhershëm me Greqinë për emrin, e kufizoi edhe më tej pozitën negociuese të shtetit.

Studimi i IKS-it tregon se sektori energjetik mbetet kanal kyç për ndikim, edhe për shkak të varësisë nga gazi rus. „Gazprom“ është furnizuesi kryesor i shtetit, gjë që e bën Maqedoninë e Veriut të cenueshme ndaj presioneve të jashtme. Përveç kësaj, rasti i ndërtimit të rrjetit të gazsjellësit, i financuar përmes shlyerjes së borxhit sovjetik, ngjalli dyshime serioze. Siç theksohet në studim, hetimet treguan se „çmimi real i projektit ishte dukshëm më i ulët se ai i kontraktuar“, gjë që të çon te keqpërdorime të mundshme.

Gazsjellësi dhe furnizimi me gaz natyror — Qytetarët e Maqedonisë ende presin gazifikimin e plotë të vendit, të paralajmëruar prej kohësh, ndërsa „Gazprom“ rus vazhdon të mbetet furnizuesi kryesor i vendit me gaz natyror /Foto: Arkivi i IKS-it

Megjithëse rasti nuk mori epilog gjyqësor, ai mbetet shembull se si marrëveshjet ekonomike mund të krijojnë hapësirë për ndikim përmes praktikave jotransparente.

Shembja e legjislacionit për prokurimin publik

Studimi analizon edhe rolin e Kinës, e cila financoi projekte të mëdha në infrastrukturën rrugore në vend, të cilat iu dhanë kompanisë kineze „Sinohydro“. Kredia kineze u bë një precedent i veçantë në legjislacionin maqedonas për shkak të numrit rekord të anekseve të kontratës fillestare.

„Përveç kësaj, problematike është fshehtësia e negociatave për dhënien e kredisë, gjë që krijon dyshim për zvarritje të qëllimshme të ndërtimit në dëm të buxhetit të shtetit dhe të qytetarëve maqedonas“, thuhet në studim.

Autostrada Kërçovë–Ohër, projekt që u paralajmërua si bashkëpunim i suksesshëm mes Maqedonisë dhe Kinës, filloi të ndërtohet në vitin 2014 dhe deri sot ende nuk është përfunduar.

Mungesa e procedurave transparente të tenderimit dhe aneksimet e shpeshta të kontratave çuan në rritje të konsiderueshme të kostove dhe në vonesa. Veçanërisht theksohet rasti i autostradës Kërçovë–Ohër, e cila u bë simbol i dobësive institucionale dhe që sot, 13 vjet pasi ka filluar, ende nuk është ndërtuar. Studimi paralajmëron se projekte të tilla krijojnë „detyrime financiare afatgjata që e kufizojnë autonominë fiskale dhe politike“.

Një kontribut analitik veçanërisht i rëndësishëm i këtij studimi është tejkalimi i dikotomisë mes kapitalit të huaj „të mirë“ dhe „të keq“. Konkretisht, në të theksohet se mënyra e dhënies së projekteve për ndërtimin e autostradave të korridoreve 8 dhe 10d konsorciumit amerikano-turk „Bechtel & Enka“ tregon se edhe investimet e lidhura me partnerë perëndimorë mund të prodhojnë efekte të padëshiruara, nëse zbatohen në kushte jotransparence, përjashtimesh ligjore dhe mbikëqyrjeje të kufizuar demokratike.

„Prandaj, problemi nuk qëndron ekskluzivisht te prejardhja gjeopolitike e kapitalit, por te modeli i qeverisjes dhe te korniza institucionale në të cilën ai integrohet“, thonë nga IKS-i.

Pasojat kyçe

Gjetjet empirike të studimit tregojnë se këta mekanizma prodhojnë tri pasoja kyçe. Së pari, ata krijojnë varësi strukturore – në sektorin energjetik përmes pozitave monopoliste ose kuazimonopoliste, ndërsa në infrastrukturë përmes detyrimeve financiare afatgjata që e kufizojnë autonominë fiskale dhe politike të shtetit. Së dyti, ata nxitin erozion institucional, sepse realizohen përmes anashkalimit të prokurimit publik, zbatimit selektiv të ligjeve dhe mbikëqyrjes së dobësuar parlamentare e gjyqësore. Së treti, ata ndikojnë në proceset politike në mënyrë të tërthortë, përmes formësimit të hapësirës së politikave publike dhe përmes krijimit të marrëdhënieve asimetrike të pushtetit mes shtetit marrës dhe aktorëve të huaj.

Çfarë duhet bërë?

Mesazhi kryesor që del nga ky studim është se është e domosdoshme që Maqedonia e Veriut ta forcojë kornizën vendore të qeverisjes përmes së cilës projekte të tilla negociohen, miratohen dhe zbatohen.

Kjo nënkupton rikthimin e përparësisë së prokurimeve publike transparente dhe konkurruese, forcimin e mbikëqyrjes parlamentare, gjyqësore dhe të auditimit mbi projektet strategjike ekonomike, si dhe përfshirjen e vlerësimeve të rrezikut nga ndikimi i huaj në shqyrtimin e investimeve të mëdha, veçanërisht në politikën energjetike dhe atë të infrastrukturës.

Këtë përmbajtje e përgatiti Instituti për Studime të Komunikimit.

Fotografi: Nake Batev

Ky artikull është përkthyer nga maqedonishtja me ndihmën e inteligjencës artificiale (IA). Versioni origjinal në maqedonisht është i disponueshëm këtu.