Bot-e, portale dhe propagandë: Si „i lahet truri“ Maqedonisë nga Bullgaria?

Ndërsa shfletojnë shkujdesur rrjetet sociale, shumë qytetarë të Maqedonisë as që e marrin me mend se kush mund të qëndrojë pas portaleve që me postimet e tyre ua gjuajnë klikimin. Mijëra përdoruesve u shfaqen tituj provokues, deklarata bombastike, video të shkurtra ose fotografi me ngarkesë të fortë emocionale për kontestin politik maqedono-bullgar. Në disa nga postimet ndizet mostolerim mes maqedonasve dhe shqiptarëve, por edhe lavdërohet fuqia ushtarake e Bullgarisë.

Përcillen deklarata që aludojnë se maqedonasit dhe bullgarët janë i njëjti popull ose postime me mbishkrimin „Bullgarët në kushtetutë“. Në disa prej tyre autoritetet maqedonase akuzohen se udhëhiqen sipas direktivave të Kremlinit, ose publikohet se 300 mijë qytetarë kanë paguar për të bërë bullgarë.

Nën postimet provokuese ka qindra reagime, shpërndarje dhe komente, në të cilat përdoruesit e rrjeteve sociale fyejnë njëri-tjetrin dhe shkëmbejnë fjalë të ashpra dhe të pahijshme.

Një pjesë e këtyre përmbajtjeve prodhohen nga rreth dhjetë portale, për të cilat Agjencia e Sigurisë Kombëtare (ASK), në mars të këtij viti, konfirmoi se janë një rrjet i organizuar që përmes aktiviteteve propagandistike nxit urrejtje, mostolerim dhe dhunë mes qytetarëve maqedonas dhe bullgarë në të dy vendet.

Pas aktiviteteve të rrjetit qëndron një shtetas bullgar, i cili këto aktivitete i kryen përmes rrjeteve sociale prej një periudhe të gjatë, siç theksojnë nga ASK, „nga pozita e një aktori proxy joshtetëror në funksion të minimit hibrid të proceseve strategjike të integrimit evropian të Maqedonisë dhe rrezikimit të sigurisë evropiane“.

Atë e ndihmonte një shtetas maqedonas, një 30-vjeçar nga Shkupi, kundër të cilit është ngritur kallzëm penal për „përhapje të materialit racist dhe ksenofob përmes sistemit kompjuterik“.

Agjencia veproi bashkë me Prokurorinë Publike Shtetërore dhe Byronë për Siguri Publike „pas informacioneve të siguruara paraprakisht që tregojnë për aktivitete subversive-propagandistike të aktorëve joshtetërorë vendas dhe të huaj, si dhe pasi konfiskoi materiale propagandistike qëllimi i të cilave ishte të shkaktonin mostolerim etnik e kombëtar, përçarje dhe urrejtje mes qytetarëve“.

Të njëjtit persona, përmes rrjetit social Facebook, në faqen „Të dhëna historike për Maqedoninë“, shpërndanin përmbajtje që shkaktojnë diskriminim kombëtar dhe etnik.

Nga ASK thonë se bashkë me organet e tjera kompetente do të vazhdojnë të ndërmarrin aktivitete për zbulimin dhe parandalimin e veprimeve me të cilat diskreditohen dhe lëndohen ndjenjat e qytetarëve, por edhe rrezikohet siguria kombëtare dhe rajonale.

Ndaj shtetasit të huaj që qëndron pas nxitjes dhe financimit të aktiviteteve subversive-propagandistike është shqiptuar ndalim hyrjeje në vend.

Nga Byroja për Siguri Publike i thonë IKS-it se deri në këtë moment në Maqedoni nuk janë regjistruar shembuj të ngjashëm.

Nga Agjencia e Zbulimit njoftojnë se nuk janë në gjendje të përgjigjen në kërkesat për më shumë detaje rreth rastit. Thonë se nuk kanë autorizim të komentojnë dhe të ndajnë publikisht informacione zbulimi.

„Në përputhje me kompetencat ligjore, Agjencia mbledh informacione zbulimi për kërcënimet dhe rreziqet nga jashtë me qëllim mbrojtjen e sigurisë kombëtare dhe e informon Presidentin e shtetit, kryeministrin, kryetarin e Kuvendit dhe organe të tjera të administratës shtetërore, në varësi të çështjes që është objekt i informimit“, njoftojnë nga Agjencia.

Prokuroria Publike ende po mbledh prova për këtë rast, pas së cilës do të merret vendim prokurorial. Megjithatë, mbledhja e provave ka të bëjë vetëm me shtetasit maqedonas të përfshirë, në këtë rast 30-vjeçarin nga Shkupi, për të cilin është vërtetuar se e ka ndihmuar shtetasin bullgar.

Kush dhe interesat e kujt qëndrojnë pas rrjetit të bot-eve?

Mediat maqedonase në mars publikuan se Viktor Stojanov, shtetas bullgar dhe kryetar i Fondacionit „Maqedonia“, është personi i përfshirë në kallzëmin për përhapje të materialit racist dhe ksenofob përmes sistemit kompjuterik. Stojanov në publik njihet për deklaratat e tij mohuese dhe fyese për popullin dhe shtetin maqedonas.

Në faqen kryesore të Fondacionit „Maqedonia“, të cilin ai e drejton, shkruhet se qëllimi është që „shoqëria bullgare dhe ajo maqedonase të bëhen një shoqëri në dy shtete, të ndërtohen ura në të gjitha sferat e jetës, ekonomike, kulturore, sociale dhe shoqërore“.

Nga ASK njoftuan se aktivitetet janë kryer „nga pozita e një aktori proxy joshtetëror“ – që do të thotë se aktori këto veprime nuk i bën për shtetin e vet, por për dikë tjetër.

Narrativat e Stojanovit përputhen me ato të partisë parlamentare bullgare „Vazrazhdane“ (Rilindja), të cilën e udhëheq Kostadin Kostadinov. Mbizotëruese te ta janë temat për mosekzistencën e popullit maqedonas, përkatësisht të ashtuquajturin identitet artificial të maqedonasve, si dhe çështja e revizionizmit historik.

Partia ka nënshkruar marrëveshje bashkëpunimi me „Rusia e Bashkuar“, partinë në pushtet në Rusi dhe mbështetjen kryesore politike të presidentit Vladimir Putin. Mbështetësit e „Vazrazhdane“-s, vitin e kaluar, i udhëhoqën protestat kundër futjes së euros në Bullgari.

Burime nga strukturat maqedonase të sigurisë thonë se Stojanov, megjithëse është i afërt me atë strukturë, nuk është anëtar i „Vazrazhdane“-s dhe se aktivitetet e tij janë të drejtuara kundër Maqedonisë në funksion të politikës hibride ruse.

Në vend Stojanov zotëron një rrjet të tërë mediatik – portale, faqe në Facebook, profile në X. Madje edhe një podcast të njohur, në të cilin janë të ftuar politikanë aktualë dhe ish-politikanë, profesorë, analistë, gazetarë. E gjithë pajisja me të cilën realizohet podcasti është blerë dhe financuar nga Stojanov, thonë burime nga strukturat e sigurisë.

Në një nga postimet në rrjetet sociale, Stojanov shpjegon se Fondacioni në Maqedoni ka krijuar „të paktën dhjetë media bullgare dhe një studio televizive“ dhe kërkon ndihmë financiare që, siç thotë, „bullgarët nga Republika e Maqedonisë së Veriut të hapin më shumë se 50 media dhe shumë studio televizive për të pasur ndikim të fortë“.

Një nga shtetasit maqedonas të përfshirë në punën e këtyre portaleve, sipas burimeve të shërbimeve të sigurisë, është aktivist i një shoqate të maqedonasve me vetëdije bullgare dhe ka qenë kandidat i „Vazrazhdane“-s në zgjedhjet e fundit në Bullgari.

Interesi për të cilin shtetasit maqedonas përfshihen në punën e këtyre portaleve është më së shpeshti – financiar.

Një nga mediat konsiderohet kryesore, e përgjithshme, dhe prej saj, përmes portaleve klon, përhapen të njëjtat narrativa. Kështu, në thelb, funksionon një rrjet bot-esh. Përmes veprimit të koordinuar në rrjetet sociale dhe me ndihmën e algoritmeve krijojnë legjitimitet të rremë dhe i imponojnë publikut tema dhe qëndrime artificiale. Në këtë operacion të koordinuar mund të njihen taktika, teknika dhe procedura të ndikimit të huaj dhe të manipulimit me informacione. Qëllimi i tyre është të rritet urrejtja mes qytetarëve të të dy shteteve dhe ky narrativ të arrijë te një publik sa më i gjerë, ndërsa në terren shtypen materiale që mund të nxitin protesta dhe incidente fizike.

Aktiviteti hibrid i Rusisë është dinamik dhe ka forma të ndryshme, thonë burimet nga sektori i sigurisë. Ndërsa në periudhën para anëtarësimit në NATO përdoreshin narrativat anti-BE, aktualisht është aktuale hapja e konflikteve të ngrira. Domethenë, kontesti me Bullgarinë përdoret si mjet për aktivitetet propagandistike. Përmes fushatës negative, qëllimi është të nxitet dyshim në institucionet e shtetit, euroskepticizëm, reagime negative dhe atmosferë armiqësore.

Ndërhyrja e huaj – e vështirë për t’u vërtetuar

Aktivitetet propagandistike kanë për qëllim ta zhvlerësojnë shtetin, të shkaktojnë trazira mbi baza ndëretnike ose ndërfetare, ose të çojnë në letargji te popullsia, shpjegon Zllate Dimovski, profesor në Fakultetin e Sigurisë në Shkup, pjesë e Universitetit „Shën Klementi i Ohrit“ në Manastir. Kjo, shton ai, u shkon për shtat strukturave ekstreme që nuk duan përparimin e shtetit. Sipas tij, aktivitete të tilla kanë ndodhur për një periudhë të gjatë kohore para luftës në Ukrainë.

„E gjithë kjo e dobësoi kapacitetin e qytetarëve, moralin, besimet, duke i vendosur në pozitë të besojnë se shteti nuk është i fuqishëm të përballet me gjithçka që plasoi Rusia, dhe në fund te ta kulmoi me luftë. Në rastin tonë nuk mendoj të njëjtën, por këtu do të vazhdohet me, do t’i quaja, sulme, përkatësisht veprim hibrid që në bashkëveprim me elementet e tjera, gjithçka që hyn në luftën hibride – ky është një koncept i gjerë ku mund të përfshijmë shumë aktivitete që përfundimisht mund të mos i rendisim si kërcënim apo rrezik sigurie – por mund të supozojmë se ky tension do të vazhdojë edhe më tej“, thotë Dimovski.

Metodi Haxhi Janev, profesor i së drejtës ndërkombëtare në Akademinë Ushtarake në Shkup, pjesë e Universitetit „Goce Dellçev“ në Shtip, thotë se është shumë e vështirë të vërtetohet se kush qëndron pas rasteve të ndërhyrjes së huaj dhe manipulimit me informacione, sepse metoda të ngjashme përdorin jo vetëm kundërshtarët e integrimeve euroatlantike, por edhe aktorë nga sektori i biznesit dhe fusha të tjera.

„Nëse pas kësaj qëndron shteti bullgar apo janë individë proxy – këtë duhet ta vërtetojë dhe ta përcaktojë hetimi. Megjithatë, fakti është se në kohën e digjitalizimit masiv dhe të konvergjencës së dy botëve, atij digjital dhe atij fizik, ato supozime dhe rregullore që janë krijuar për të funksionuar mbi supozimet e botës fizike, ku keni verifikim dhe përcaktim të identitetit e kështu me radhë, të cilat janë metoda të vendosura dhe të konsoliduara, në botën digjitale nuk mund t’i zbatoni aq lehtë. Edhe nëse pas metodave të tilla qëndron një aktor shtetëror, është shumë e vështirë ta vërtetoni“, thotë profesori.

Megjithatë, Haxhi Janev mendon se vetë qytetarët mund ta kuptojnë se po lexojnë një tekst të publikuar nga rrjeti i bot-eve.

„Do të shihni se te disa fjalë ka shprehje të sajuara me alfabet bullgar. E gjithë kjo është një gjuhë që duhet të jetë ‘red flag’ ose sinjal se me atë informacion diçka nuk është plotësisht e pastër, edhe pse për shkak të demokracisë, të parimeve demokratike, duhet të lihet si e drejtë zgjedhjeje e çdo qytetari të përcaktojë nëse ai informacion është për të, nëse mund të ndërtojë qëndrim për të dhe si do të reagojë ndaj tij. Pse është i rëndësishëm reagimi? Sepse duhet të kuptojë se ai informacion është plasuar për të nxitur një impuls, sepse kjo më pas përdoret në luftën gjeopolitike që Bullgaria e imponon dhe nga pozita e forcës përpiqet ta përdorë si argument se ne kemi mostolerim ndaj fqinjëve tanë“, thotë profesori Haxhi Janev.

Formalizimi i veprës penale „Ndërhyrje dhe ndikim i huaj me informacione“

Ndërhyrja e huaj dhe manipulimi me informacione ende nuk është formalizuar si vepër penale në sistemin e drejtësisë në Maqedoni. Aktivitetet hibride të parandaluara të aktorëve proxy joshtetërorë nga fillimi i marsit trajtohen si „përhapje e materialit racist dhe ksenofob përmes sistemit kompjuterik“.

Çështja e rregullimit dhe e sanksionimit eventual të ndikimeve të huaja dhe manipulimit me informacione është e ndjeshme për shkak të kufijve të hollë përtej të cilëve mund të shkelet e drejta e lirisë së fjalës.

Nga Qeveria e Maqedonisë së Veriut i thonë IKS-it se punojnë vazhdimisht në përmirësimin dhe formalizimin e gjendjeve që kanë të bëjnë me ndërhyrjen e huaj dhe manipulimin me informacione. Qëllimi, shtojnë ata, nuk është të injorohet kjo gjendje, por të veprohet institucionalisht, dhe qasja të jetë gjithëpërfshirëse, sepse nuk ekziston institucion që mund t’u përgjigjet vetë sfidave. Deri tani, shtojnë, nuk ekziston një model i unifikuar që është më i përshtatshëm për zbatim dhe për këtë qëllim do të bëjnë një analizë gjithëpërfshirëse për të gjetur zgjidhjen më të mirë.

Profesori Dimovski shpjegon se në raste të tilla të ndërhyrjes së huaj më së shpeshti thirren kufizime ligjore dhe kufizim i aktiviteteve të caktuara, pa e kuptuar se aktivitetet propagandistike nuk janë të lehta për t’u njohur.

„Është fakt se gjyqësori, përkatësisht organet gjyqësore punojnë me prova; ne nuk do të mund të sigurojmë prova për të gjitha këto. Është fakt se ekzistojnë instrumente, madje në nivel ndërkombëtar, por gjithsesi duhet të kuptojmë se gjithçka që përhapet te ne kalon përmes mediave tona, shumë mediave të krijuara pikërisht për këtë qëllim në shtetin tonë“, thotë profesori.

Profesori Haxhi Janev thotë se rregullimi varet nga dy faktorë: gatishmëria për të sakrifikuar demokracinë, përkatësisht paprekshmërinë e së drejtës së fjalës dhe të lirisë së shprehjes deri në momentin kur ato nuk e rrezikojnë sigurinë kombëtare. Çështja tjetër, shton ai, është si do të përkufizohet siguria kombëtare – nëse, përveç ushtrisë dhe policisë, kjo çështje do të ketë të bëjë edhe me instrumentet e tjera të pushtetit politik: informacionet, botën digjitale, ekonominë dhe diplomacinë.

„Nëse e ripërkufizoni në atë mënyrë, atëherë do të mund të miratonit një zgjidhje ligjore. Cilat do të jenë rezultatet mbetet të shihet, sepse deri tani është treguar se kështu automatikisht u jepni ushqim atyre që janë nxitës të manipulimeve me informacione. Për këtë do të duhet të keni një sistem të patëmetë që di të qeverisë mirë, që është thellësisht i ndershëm dhe ku ka aftësi maksimale për komunikim strategjik me publikun kur përcillen informacionet, dhe ku thjesht keni aq virtyt politik sa të pranohet çdo gabim, korrupsion, anomali“, thotë Haxhi Janev.

Ai shton se „mjegullën“ e krijon edhe fakti që një pjesë e këtyre aktiviteteve vijnë nga vende të Bashkimit Evropian, pra jo vetëm nga vende me regjime autoritare.

Në kushte kur nuk është e mundur të njihet ndikimi i huaj, profesori Dimovski thotë se do të duhet të forcohen kapacitetet e qytetarëve për të njohur sulmet – ndaj identitetit, shtetit, përparimit – si dhe kërcënimet ndaj sigurisë personale, e cila sipas tij është pjesë e sigurisë kolektive.

„Fatkeqësisht, kultura e sigurisë ndërtohet që në moshë të vogël. Mund të marrim shembull shumë shtete, dhe Izraeli është shembull klasik se si fëmijët që të vegjël mësohen me kulturën e sigurisë, jo në kuptimin për t’u shpëtuar nga ndonjë sulm, por si t’i pranojnë informacionet në tërësi, si eventualisht t’i verifikojnë, çfarë vjen më pas, cila është procedura“, thotë Dimovski.

Ai shton se qytetarët duhet të mbështeten në informacionet zyrtare të institucioneve dhe se kultura e sigurisë është proces që duhet të ndërtohet afatgjatë.

Këtë përmbajtje e përgatiti Instituti për Studime të Komunikimit.

Gazetare: Maja Bllazhevska Evrosimoska

Kameraman: Nake Batev

Montazhi: Risto Dushkovski

Ky artikull është përkthyer nga maqedonishtja me ndihmën e inteligjencës artificiale (IA). Versioni origjinal në maqedonisht është i disponueshëm këtu.