EES – sistemi mes problemeve reale dhe propagandës

Kur udhëtojmë drejt vendeve të BE-së, ndoshta nuk ka fjalë më të përdorur se EES – ose Entry Exit System, i njohur si sistemi i hyrjes dhe daljes nga Unioni. Shtetet ballkanike që i përkasin pjesës perëndimore të gadishullit, të njohura si vendet e Ballkanit Perëndimor, janë ndër më të prekurat, sepse nuk janë anëtare të Bashkimit Evropian. Përvojat e udhëtarëve janë të ndryshme. Disa ankohen se janë mbajtur më gjatë seç e prisnin dhe e planifikonin, të tjerë mburren se procedura u krye shpejt. Por një gjë është e përbashkët për të gjithë: informimi jo i plotë dhe interpretimet e ndryshme të sistemit të ri krijuan një tablo në të cilën janë njësoj të pranishme edhe të vërtetat, edhe keqkuptimet gjatë zbatimit të tij në pikat kufitare. Me rritjen e reagimeve rriten edhe propaganda dhe antipropaganda për kontrollin digjital të kufijve të BE-së, i cili jashtë Unionit është interpretuar si distancim nga pjesa tjetër e botës.

Zbatimi i plotë i sistemit të ri digjital për regjistrimin dhe kontrollin e hyrjes dhe daljes së shtetasve nga vendet që nuk janë anëtare të BE-së filloi zyrtarisht më 10 prill 2026. Mënyra e re e kontrollit kufitar vlen edhe për qytetarët e Maqedonisë dhe e zëvendëson plotësisht praktikën e deritanishme të vendosjes manuale të vulave në pasaporta me regjistrim elektronik dhe biometrik. Sistemi, i cili deri tani zbatohej gradualisht dhe në faza, regjistron automatikisht kohën dhe vendin e hyrjes dhe daljes, kohëzgjatjen e qëndrimit, si dhe ndalimet eventuale të hyrjes në vendet e BE-së. Qëllimi është rritja e sigurisë dhe kontroll më efikas i kufijve të jashtëm të Unionit.

Ivica Boçevski, ish-diplomat maqedonas dhe ish-ministër për çështje evropiane, i cili për shkak të angazhimit të tij udhëton shpesh drejt shteteve të BE-së, thotë se Unioni u tregua politikisht jokorrekt dhe bëri një hap që, sipas tij, është thellësisht i gabuar.

„Nga viti 2008, 2009 e deri në vitin 2026, plot 18 vjet qytetarët e Maqedonisë dhe të vendeve të Ballkanit Perëndimor kanë udhëtuar pa viza në BE. Krahasuar me brezin tim, kur ishim nxënës të shkollës së mesme, studentë, kur për një qëndrim të shkurtër prej një jave duhej të dorëzonim nëntë dokumente dhe të prisnim disa muaj për vizë nga vendet perëndimore, ky ishte hapi i vetëm që qytetarët e njohën si një lloj realizimi të zotimeve të BE-së për integrimin evropian“, deklaroi ai, duke shtuar me hidhërim se ky proces tani është ndërlikuar pa nevojë.

„Zien“ në rrjetet sociale

Rrjetet sociale ziejnë nga reagimet e qytetarëve të rajonit që kanë hasur në „barrikada“ në aeroporte kur arrijnë te kontrolli i pasaportave. Reagimet janë se pritet tepër gjatë dhe se as shërbimet kufitare nuk kanë qasje të unifikuar për zbatimin e procedurave. Disa fotografojnë si në hyrje ashtu edhe në dalje, të tjerë vetëm në hyrje, ndërsa në disa shtete, siç pohojnë qytetarët, injorohet fakti që udhëtari ka dhënë një herë shenjat e gishtave në formë digjitale dhe është fotografuar, dhe i nënshtrojnë sërish të njëjtit proces. Kjo flet për paqartësi edhe te zyrtarët e ngarkuar me zbatimin e sistemit EES, gjë që kontribuon në interpretime të ndryshme nga udhëtarët.

Sistemi, i cili zbatohet gradualisht që nga tetori, tashmë ka krijuar radhë të gjata në disa aeroporte. BBC raportoi se më shumë se 100 udhëtarë nuk arritën të hipnin në fluturimin e „EasyJet“ nga Milano për në Mançester para nisjes, për shkak të vonesave në kontrollin e pasaportave, si dhe në një fluturim tjetër të „Ryanair“ për në të njëjtin destinacion.

Kohët e fundit edhe e përditshmja serbe Danas, duke iu referuar britanikes Guardian, raportoi se udhëtarët që kalojnë nëpër disa aeroporte evropiane presin deri në tri orë në kontrollet kufitare për shkak të fillimit të zbatimit të plotë të sistemit EES. Në shkrim citohet edhe një deklaratë e Olivier Jankovec, drejtor i degës evropiane të ACI – Airports Council International (Këshilli Ndërkombëtar i Aeroporteve), dhënë për „Financial Times“, se situata gjatë muajve të verës, kur është kulmi i udhëtimeve, do të jetë „thjesht e paimagjinueshme“.

Por ajo që është interesante është se konfuzionin e krijojnë vetë autoritetet në nivele të ndryshme dhe institucionet e prekura, të cilat dalin me pohime diametralisht të kundërta. Ndërsa Komisioni Evropian pohon se koha mesatare e regjistrimit për një udhëtar është 70 sekonda, ACI reagon se kjo mund të zgjasë deri në pesë minuta dhe se nevojitet fleksibilitet, madje edhe pezullim i sistemit kur krijohet një mbingarkesë e madhe.

Sa i përket Ballkanit Perëndimor, sistemi i ri i kontrollit digjital është vlerësuar si edhe një goditje nga Unioni ndaj rajonit. Mediat serbe nuk kursejnë fjalë për të përshkruar, siç pohojnë, katastrofën që ai u shkakton qytetarëve të tyre. Sipas b92.net, sistemi EES ka çuar në skena që nuk janë parë kurrë më parë dhe që disa do t’i mbajnë mend përgjithmonë.

„Njerëzit villnin dhe ndiheshin aq keq sa humbën ndjenjat, një udhëtar madje qante nga dhimbja, dhe e gjithë kjo për shkak të stresit te miliona qytetarë pa shtetësi të Bashkimit Evropian“, raportoi ky rrjet informativ, duke përshkruar se „kaos në udhëtim raportuan ata që ktheheshin në Britaninë e Madhe nga Gjeneva, Lisbona dhe nga Malta“. „Kishte edhe serbë që pritën dy orë për kontrollin e pasaportave. Pritje me orë të tëra, fluturime të humbura – të gjitha këto shënuan ditët e para pas futjes së plotë të kontrollit për hyrje në BE“, shtohet në raport.

Qoftë për shkak të mosinteresimit apo informimit të pamjaftueshëm, në rajon nuk iu kushtua vëmendje e mjaftueshme faktit që sistemi digjital, përveç në 25 vende anëtare të BE-së, vlen edhe në Islandë, Lihtenshtajn, Norvegji dhe në Zvicër. Në Irlandë dhe në Qipro, megjithëse janë anëtare të BE-së, pasaportat në hyrje do të regjistrohen ende manualisht me vulë. Nga masat e reja, ndërkaq, janë përjashtuar Andorra, San Marino, Monako dhe Vatikani, ndërsa qytetarët e SHBA-së së fuqishme, Kanadasë dhe Britanisë së Madhe e ndajnë të njëjtin fat me qytetarët e vendeve jashtë BE-së.

Sa i përket rajonit tonë, Boçevski mendon se Unioni ka treguar qëndrim fyes ndaj atyre që, siç thotë, i quan partnerë.

„Kur është përgatitur ai legjislacion në BE, askujt nuk i ka shkuar në mend të përjashtojë nga kjo dispozitë vendet e Ballkanit Perëndimor apo edhe vendet e Partneritetit Lindor, Ukrainën, Moldavinë, Gjeorgjinë. Është tragjike dhe e trishtueshme që Maqedonia të ketë të njëjtin status si Kolumbia, Argjentina, Kili, Brazili, Singapori“, thotë bashkëbiseduesi ynë Ivica Boçevski.

Nuk i nënvlerësoj këto vende, shton Boçevski, ato janë shtete serioze, por asnjë prej tyre nuk ka perspektivë evropiane, asnjë prej tyre nuk është kandidate për anëtarësim, prandaj vendosja e Ballkanit Perëndimor në të njëjtin nivel me to është e papranueshme.

„Asnjë prej tyre nuk do të bëhet një ditë anëtare e BE-së. Ndërsa të gjashtë vendet e Ballkanit Perëndimor do të bëhen anëtare të BE-së. Dhe kjo verbëri politike, që askush të mos e kuptojë se kjo do të pritet negativisht në Ballkan, për mua është jashtë çdo logjike të shëndoshë“, reagon ai.

Aleksandar Seničić, drejtor i Shoqatës Kombëtare të Agjencive Turistike YUTA nga Serbia, thekson se mbingarkesat që shënuan festat e Pashkëve janë dëshmi se i gjithë sistemi nuk është menduar dhe zbatuar mirë.

„Nuk ka rregulla, fatkeqësisht kjo nuk do të ndryshojë; besoj se do të ndryshojë vetëm nëse ngrihen vende të mëdha, si Spanja, Franca, Italia, si dhe për shkak të udhëtarëve nga Britania e Madhe dhe Amerika, të cilët janë shumë më të shumtë se ne ballkanasit“, deklaroi Seničić për Blic. „Nuk e di si do të përballen Franca, Portugalia, Spanja kur të aterrojnë tri aeroplanë, për shembull nga Amerika ose Britania e Madhe“, shton ai.

Në fund, ai kujtoi edhe një gjë: udhëtarët duhet ta kenë parasysh kohëzgjatjen e qëndrimit të tyre në Bashkimin Evropian, sepse me sistemin e ri dhe të plotë EES nuk ka më hapësirë për mashtrim – sistemi e llogarit çdo ditë.

Reagimet për shkak të pritjes e errësuan motivin kryesor për futjen e kontrollit digjital dhe ai pothuajse as që analizohet. Qëllimi kryesor i sistemit EES është të kontrollohet qëndrimi i udhëtarëve që hyjnë në zonën Schengen. Ai është i kufizuar në 90 ditë kumulative brenda një periudhe gjashtëmujore. Për qëndrim më të gjatë duhet të kërkohet vizë.

Përveç për të ashtuquajturit kamionistë nga Maqedonia dhe vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor, për qytetarët e tjerë qëndrimi i kufizuar është në plan të dytë, ndërsa ata shqetësohen nëse, për shembull, do të arrijnë me kohë këtë verë në plazhet greke.

Prandaj edhe Oda Turistike-Hotelierike e Maqedonisë i dërgoi një shkresë Ministrisë greke të Turizmit, në të cilën kërkon që turistët maqedonas të përjashtohen përkohësisht nga zbatimi i EES-it në periudhën nga 1 qershori deri më 30 shtator. Kërkesa vjen pasi autoritetet greke më parë kishin marrë një vendim të ngjashëm për turistët britanikë. Nga Oda theksojnë se kërkesa ka të bëjë me lehtësimin e procedurave kufitare dhe parandalimin e mbajtjes së gjatë, e cila mund të ndikonte negativisht në qarkullimin turistik drejt Greqisë. Nga sektori turistik paralajmërojnë se zbatimi eventual i sistemit të ri pa lehtësime mund të çojë në rritje të konsiderueshme të kohës së pritjes në pikat kufitare, veçanërisht në kulmin e sezonit veror, kur frekuenca e udhëtarëve është më e madhe.

„Kontaktuam ministren greke të Turizmit dhe kërkuam zyrtarisht që turistët maqedonas të përjashtohen nga zbatimi i sistemit të ri në periudhën nga 1 qershori deri më 30 shtator. Paralelisht, jemi në komunikim të vazhdueshëm edhe me odat e hotelierëve nga Halkidiki, të cilat gjithashtu shprehin shqetësim të madh dhe kërkojnë shtyrjen e zbatimit të këtij sistemi“, deklaroi për gazetën Veçer kryetari i Odës Turistike-Hotelierike, Arkan Kerim.

Por dëshirat janë një gjë, realiteti tjetër, prandaj mbetet të shohim nëse Greqia do të tregojë mirëkuptim për turistët nga Maqedonia.

Edhe Mali i Zi frikësohet se, megjithëse qëllimi i EES-it është modernizimi dhe siguria më e madhe e kufijve të BE-së, vera e ardhshme do të jetë provë qëndrueshmërie për aeroportet evropiane – por edhe për udhëtarët nga Mali i Zi që planifikojnë të udhëtojnë në zonën Schengen. Ekspertët atje i këshillojnë udhëtarët që gjatë verës të planifikojnë të arrijnë në aeroport të paktën 60 deri në 90 minuta më herët se në vitet e mëparshme, veçanërisht nëse udhëtojnë drejt qendrave të mëdha evropiane.

Por, ndryshe nga ankesat që vijnë nga Serbia, në Malin e Zi nuk ka reagime të dukshme të qytetarëve që janë detyruar të presin në aeroporte. Qeveria malazeze që në tetor 2025 i informoi gjerësisht qytetarët e saj për ndryshimet e rregullave të hyrjes dhe daljes, dhe në këtë mënyrë eliminoi të gjithë skenarët e mundshëm të dezinformimit rreth rregullave të reja të BE-së. Nëse dihet sa i madh është ndikimi i Serbisë mbi popullin dikur „vëllazëror“ në Malin e Zi, informimi i saktë nga qeveria në Podgoricë ishte sinjal i dobishëm për qytetarët se duhet të përshtaten pa shumë zhurmë me erërat që fryjnë nga Bashkimi Evropian. Ky qëndrim mori kuptim këto ditë, kur nga Brukseli mbërriti lajmi i madh se është formuar një grup pune për të hartuar traktatin e anëtarësimit të Malit të Zi në Union, me çka praktikisht është paralajmëruar se pas 13 vjetësh pauzë BE-ja do të zgjerohet sërish, dhe biletën fituese e tërhoqi Mali i Zi, i cili me shumë gjasë deri në vitin 2030 do të pranohet në familjen evropiane.

Sa herë do të na fotografojnë?

Atmosfera e lidhur me integrimin evropian duket se është vendimtare edhe në mënyrën se si vendet e Ballkanit Perëndimor i përjetuan masat e reja kufitare. Politikani dhe diplomati maqedonas Boçevski komenton se Unioni veproi keq. „Kur është bërë legjislacioni, kanë harruar se ekzistojnë vende kandidate. Sikur Unioni të jetë një projekt i përmbyllur dhe zgjerimi të jetë tashmë pas nesh“, theksoi ai.

Sipas Boçevskit, për këtë arsye është edhe rezistenca e qytetarëve.

„Një e drejtë e fituar, e cila është shfrytëzuar për 18 vjet, papritur shndërrohet në formën e vizave digjitale, të cilat, si do t’i vizatojmë, janë megjithatë pengesë. Një pengesë që qëndron mes qytetarëve dhe udhëtimit të tyre të lirë në BE. Në fakt, nuk kishte asnjë arsye pse të miratohej kjo. Ajo që është edhe më e çuditshme për qytetarët e Maqedonisë dhe të gjithë Ballkanit Perëndimor është pse nuk ka korrigjim të kësaj politike“, thekson ai.

Sistemi i ri, i cili funksionon në atë mënyrë që gjatë udhëtimit të parë pas futjes së sistemit udhëtarët kalojnë një proces të plotë regjistrimi që përfshin fotografimin, skanimin e shenjave të gishtave dhe futjen e të dhënave nga pasaporta, është shqetësues për udhëtarët. Rrjetet sociale „shpërthyen“ nga reagimet për pritje të gjatë dhe aparate me defekt. Konfuzionin më të madh e sjell pjesa nëse fotografimi dhe marrja e shenjave të gishtave do të bëhet në çdo hyrje dhe dalje apo jo. Qytetarët që e kanë kaluar këtë përvojë tregojnë versione të ndryshme.

Për të lehtësuar procedurën, në pikat kufitare do të ketë edhe pika vetëshërbimi, ndërsa është e mundur edhe parregjistrimi përmes aplikacioneve celulare. Në udhëtimet e ardhshme, kontrolli do të jetë dukshëm më i shpejtë, sepse të dhënat do të jenë tashmë të ruajtura në sistem dhe do të bëhet vetëm verifikimi i tyre.

Reagime ka edhe rreth pyetjes se kush do të ketë qasje në të dhënat e mbledhura për qytetarët dhe nëse ato mund të keqpërdoren. Sipas shpjegimit, të gjitha të dhënat do të përpunohen dhe do të ruhen në përputhje me standardet e rrepta të Bashkimit Evropian dhe me Rregulloren e Përgjithshme për Mbrojtjen e të Dhënave (GDPR), gjë që do të nënkuptonte garanci për mbrojtje të plotë të privatësisë dhe përdorim transparent të informacioneve të mbledhura.

Por rregullat janë rregulla dhe është e padiskutueshme se ato futën nervozizëm të madh në vendet e Ballkanit Perëndimor, përfshirë edhe Maqedoninë.

„Ne si shtet dhamë shumë para për liberalizimin e vizave. As tani nuk do të kursenim asnjë denar për të hyrë në sistemin Schengen, nëse dikush na e mundësonte këtë“, theksoi bashkëbiseduesi ynë Ivica Boçevski.

„E vetmja gjë më budallaqe është reagimi i disa, do të thoja, figurave publike këtu në Ballkan, të cilët përpiqen të na shpjegojnë se dikush po manipulon me popullsinë. Por askush nuk po manipulon me popullsinë. Po krijohet një pengesë artificiale që deri tani nuk ka ekzistuar dhe që nuk duhet të ekzistojë“, përfundoi ai në bisedën që zhvilluam për këtë temë.

Këtë përmbajtje e përgatiti Instituti për Studime të Komunikimit.

Gazetare: Sonja Kramarska

Kameraman: Nake Batev

Foto: Darko Andonovski dhe Nake Batev

Montazhi: Risto Dushkovski

Histori të lidhura:

Procesi evropian tepër i gjatë dhe reformat e dobëta krijojnë terren ideal për fushata anti-BE (në maqedonisht)

Ballkani Perëndimor dhe emigrimi: BE-ja do të pranojë „shtete të zbrazura“ (në maqedonisht)

Shumë para investohen në programe për mbështetjen e të rinjve, por emigrimi i tyre nuk ndalet (në maqedonisht)

Ky artikull është përkthyer nga maqedonishtja me ndihmën e inteligjencës artificiale (IA). Versioni origjinal në maqedonisht është i disponueshëm këtu.