Radikalizimi online – virus që njihet vështirë dhe përhapet lehtë

Një lajm i shkurtër dikur tërhoqi vëmendje të madhe në vend dhe përmbajtja e tij ishte se Ministria e Punëve të Brendshme arrestoi shtatë persona, luftëtarë të ISIL-it. Më vonë numri u rrit, që në vitin 2023 mediat të raportonin se 143 qytetarë të Maqedonisë së Veriut në vitet paraprake kishin udhëtuar ose ishin përpjekur të udhëtonin në Siri, në Irak ose në të dy vendet për t’iu bashkuar grupeve terroriste. Në atë periudhë edhe Departamenti i Shtetit në raportet e tij theksoi se niveli i kërcënimit terrorist në vendin tonë është „mesatarisht i lartë“ ose i mesëm, sepse në vend ka anëtarë dhe simpatizantë të ISIS-it. Pati edhe rastin e një vajze 18-vjeçare nga Kumanova, e cila humbi jetën në frontet e Lindjes së Mesme.

Ekspertë të sigurisë, duke analizuar rastin atëherë, thanë se vajza ishte rekrutuar përmes rrjeteve sociale. Pati gjithashtu raste kur persona të paguar nga Ballkani rekrutonin vullnetarë nga Serbia dhe nga Bosnja e Hercegovina për të luftuar në anën e Rusisë në luftën kundër Ukrainës. Për qëllimet e tyre ata përdornin rrjetin Telegram, ku fillimisht rekrutonin luftëtarë dhe më pas u jepnin udhëzime si të arrinin në front pa u kapur nga autoritetet.

Këta janë vetëm disa shembuj që tregojnë se përparimi teknologjik hapi kanale të reja për organizatat ekstremiste që të përhapin mesazhet e tyre dhe të fitojnë mbështetje për qëllimet e tyre. Rrjetet sociale gjithashtu ua lehtësuan zërave të urrejtjes përhapjen e pikëpamjeve ekstremiste dhe forcimin e rrjetit të tyre të ithtarëve.

„Kategoria ndërmjet 14 dhe 25 vjeç është më e ekspozuara ndaj mundësisë për t’u radikalizuar“, thotë bashkëbiseduesi ynë, profesori Nikolla Dujovski nga Fakulteti i Sigurisë në Shkup. Ai thekson se radikalizimi është më i pranishëm në hapësirën online, sepse aty ka më shumë mundësi për qasje të pakontrolluar, shfletim, ndjekje dhe hapje të çdo lloj përmbajtjeje.

„Interneti sot është një mjet aq i fuqishëm sa për një sekondë mund të të çojë në anën tjetër të botës, prandaj të rinjtë janë veçanërisht të pambrojtur dhe kategori e cenueshme për sa i përket mundësisë së radikalizimit“, thekson Dujovski.

Rritet ekstremizmi etnonacionalist

Edhe rajoni i Ballkanit Perëndimor është ende „nën temperaturë të lartë“ nga pasojat e konflikteve të dikurshme. Prandaj edhe interneti u bë hapësirë teatri dhe betejash që nuk u fituan në të kaluarën, kur nuk kishte teknologji për organizim dhe radikalizim online. Rrjeti Radicalization Awareness Network (RAN), në analizën e tij me titull „Radikalizimi përmes internetit dhe qasjet e parandalimit dhe kundërvënies së ekstremizmit të dhunshëm“, në vitin 2022 alarmoi se në rajon ekziston një kërcënim në rritje për sigurinë me ngritjen e ekstremizmit etnonacionalist dhe të djathtë, si dhe radikalizimi reciprok i shkaktuar nga polarizimi, revizionizmi historik dhe narrativat politike.

„Radikalizimi pothuajse gjithmonë fillon me frustrim personal të akumuluar – dinjitet i humbur, dështim, ndjenja se dikush nuk është dëgjuar apo kuptuar. Kjo, mendoj, është baza. Vetë ideologjia vjen më vonë, si një kornizë që ndjenjave të tyre të brendshme u jep emër, fajtor dhe drejtim“, vlerësoi në bisedën që zhvilluam për këtë temë Goran Ilioski, kolonel ushtrie në pension.

„Kur i vëzhgoj motivet më të shpeshta, i ndaj në dy shtresa. E para janë personat me ndjenjë padrejtësie, margjinalizim etnik, krizë identiteti te të rinjtë, zhgënjim nga politika – si te ne ashtu edhe më gjerë. E dyta, për mua më interesantja, janë komunitetet radikale që ofrojnë përkatësi, status dhe ‘mision’, pra tri gjërat që shoqëria e sotme i ofron gjithnjë e më pak, veçanërisht të rinjve“, thotë Ilioski.

Maqedonia vetëm një dekadë më parë u përball me dy ngjarje të mëdha që morën përmasa masive me thirrje përmes rrjeteve sociale: Revolucionin Shumngjyrësh të kampit opozitar dhe protestat e mbështetësve të qeverisë së atëhershme, të cilat përshkallëzuan në hyrjen e dhunshme në Kuvend. Një nga protestat u paralajmërua në rrjetet sociale me moton „Vijën e kuqe e kaluat. Atë të kuqe e të verdhë, jo“. Të dy ngjarjet tregojnë se sa shpejt mund të kalojnë mesazhet e dëshiruara nga ata që tërheqin fijet te ata që duhet të dalin në rrugë dhe të tregojnë forcë dhe masivitet.

Në analizën që përmendëm më parë theksohet se në thelb të cenueshmërisë ndaj radikalizimit përmes internetit janë mungesa e vlerësimit kritik të përmbajtjeve dhe pamundësia për të menduar në mënyrë kritike. Njëkohësisht paralajmërohet se në Ballkanin Perëndimor, ku bën pjesë edhe Maqedonia, mungon ekspertiza dhe qasja strategjike për t’u përballur me radikalizimin në internet.

Maqedonia nuk është imune ndaj radikalizimit online, ku inteligjenca artificiale, rrjetet sociale dhe kriptotregu e lehtësojnë rekrutimin për aktivitete radikale, të dhunshme dhe terroriste, u tha edhe në konferencën me temë „Radikalizimi online si sfidë sigurie për Maqedoninë e Veriut: rreziqe, politika dhe zgjidhje ligjore“, të organizuar nga Instituti për Studime të Komunikimit (IKS) në bashkëpunim me Komitetin Kombëtar për Parandalimin e Ekstremizmit të Dhunshëm dhe Luftën kundër Terrorizmit.

Koordinatori kombëtar i këtij komiteti, Pavle Trajanov, tha se po përgatitet Ligji për monitorimin dhe parandalimin e radikalizimit dhe ekstremizmit të dhunshëm, i cili duhet të miratohet deri në fund të vitit, dhe paralajmëroi formimin e një njësie të veçantë që do të merret me këtë problem.

„Në Gjermani dhe Holandë përdorin një platformë që monitoron të gjitha përmbajtjet në rrjetet sociale dhe ka një ekip të veçantë që vlerëson çfarë duhet të hiqet. Ministria jep urdhër që të hiqet brenda dy orëve, përndryshe nis procedura dhe ka masa të tjera ligjore. Nëse kështu do të bëhej te ne, do të konsiderohej mbytje e të drejtave të njeriut. Prandaj fillimisht duhet të miratojmë ligj dhe për këtë qëllim është formuar një grup pune. Me ligjin do të mbrohen gjithashtu të drejtat e njeriut dhe liria e shprehjes“, tha Trajanov.

Të rinjtë në shënjestër

Institucionet maqedonase disa herë deri tani janë vënë në provë në përpjekjet për të parandaluar veprimtari terroriste të individëve ose grupeve që janë radikalizuar përmes internetit. Këto kërcënime, siç theksuan edhe ekspertët e sigurisë në konferencë, u përshkallëzuan veçanërisht në periudhën kur shpërthyen konfliktet e armatosura në Siri dhe Irak, kur një numër i konsiderueshëm shtetasish të vendit shkuan atje për motive ideologjike, ndërsa kërcënime potenciale janë vërejtur edhe në dy vitet e fundit.

Ajo që shqetëson veçanërisht është se rekrutohen të rinj. Rekrutimi zhvillohet gradualisht dhe jo me thirrje për dhunë, por përmes përhapjes së narrativave konspirative që krijojnë ndjenjë padrejtësie, izolimi ose nevojë për përkatësi. Më së shpeshti përdoren kanale si Telegram ose Discord, për të vendosur më pas edhe kontakt fizik, ndërsa si vend takimi zakonisht zgjidhet ndonjë objekt parafetar. Por radikalizimi online në Maqedoni nuk kufizohet vetëm te lëvizjet fetare; të pranishme janë edhe grupe etnonacionaliste që vazhdojnë të përhapin propagandë të motivuar ideologjikisht, thonë ekspertët e sigurisë.

Profesori Dujovski, në bisedën tonë, theksoi se konferenca dhe punëtori të tilla janë kyçe për parandalimin.

„Më parë ishim shumë më të dobët për sa i përket kapaciteteve për t’u kundërvënë. Sot, jo vetëm në Maqedoni, por edhe më gjerë, shpesh organizohen ngjarje të ndryshme ku diskutohet me grupe të ndryshme të synuara, më së shpeshti në shkollat e mesme, në fakultete, në organizatat joqeveritare, të cilat hapin tema për rëndësinë dhe rrezikun që shkakton radikalizimi“, thotë ai.

Bashkëbiseduesi ynë thekson edhe rëndësinë që në familje të kuptohet kur djali ose vajza janë të ekspozuar ndaj një fushate online për radikalizim.

„Kemi detyrim të gjithë së bashku të kontrollojmë çfarë bëjnë fëmijët tanë, nxënësit tanë, studentët tanë. Me kë komunikojnë, nëse ka ndryshim në sjelljen e tij ose të saj, nëse ndoshta janë bërë më nervozë, të munguar në biseda. Këto janë shenja përmes të cilave të gjithë mund të njohim të rinj që tashmë kanë marrë atë rrugë. Dhe nëse nuk arrijmë t’i njohim me kohë këto shenja, tri javë janë plotësisht të mjaftueshme që një i ri, nga një qytetar krejtësisht i sjellshëm dhe i përmbajtur, të bëhet njeri që mendon të kryejë vepër terroriste“, nënvizoi Dujovski.

Si pjesë e detyrimeve nga Plani i Veprimit për luftën kundër terrorizmit, i përgatitur nga BE-ja, Maqedonia hartoi një Udhërrëfyes që parashikon disa aktivitete të përbashkëta me Institutin për Studime të Komunikimit, si: radikalizimi online, ndikimi i huaj përmes mediave dhe rrjeteve sociale, përzierja në çështjet e brendshme dhe financimi i huaj i proceseve radikale në Maqedoni.

Kur bëhet fjalë për të rinjtë dhe hapësirën online, si dhe për metodat e holla të rekrutimit, ekspertët theksojnë edhe rolin e familjes dhe të shkollave, të komunitetit lokal, të mediave dhe të sektorit civil. E rëndësishme, thonë ata, është edhe aftësia për të njohur manipulimin, për të zhvilluar mendim kritik, për të ndërtuar besim, për të biseduar për identitetin, frustrimin, padrejtësinë dhe përkatësinë, para se këto ndjenja të përvetësohen dhe të keqpërdoren nga narrativat radikale.

Shoqëria maqedonase, thotë koloneli i ushtrisë në pension Goran Ilioski, i ka të gjitha „cenueshmëritë“ e njohura që kërkon radikalizimi online.

„Varfëria socio-ekonomike e një pjese të popullsisë krijon zemërim që kërkon fajtor; tensionet etnike si ato maqedono-shqiptare, tensionet fetare dhe historike, me manipulim mund të shpërthejnë në zemërim. Veçanërisht duhet përmendur edhe besimi i dobët në institucione, i cili bën që çdo mesazh zyrtar të duket i dyshimtë“, mendon ai.

Si tema të ndjeshme për radikalizim, shton bashkëbiseduesi ynë, janë marrëdhëniet maqedono-shqiptare, hendeku mes të krishterëve dhe myslimanëve, si dhe tensionet historike me Greqinë dhe Bullgarinë.

„Veçanërisht interesante është se narrativat nacionaliste maqedonase dhe shqiptare funksionojnë si pasqyrë, përmes identiteteve të ndryshme, por me të njëjtën strukturë ankese. Të dyja flasin për padrejtësi historike, të dyja ofrojnë idënë e ‘bashkimit’ dhe të dyja shërbejnë si portal drejt përmbajtjeve më të ashpra“, shton Ilioski.

Manipulimi – arma më e fortë

Bashkëbiseduesit tanë theksojnë se manipulimi është ende arma më e fortë.

„Manipulimi në fakt është njëqind për qind i radikalizimit. Largimi i vëmendjes së të riut, i cili në vend që të jetë nxënës i mirë, student i mirë, qytetar i mirë dhe t’i shfrytëzojë mundësitë e shekullit 21, drejtohet drejt bindjes se nëse kryen vepër terroriste do të marrë një lloj shpërblimi. Dhe fatkeqësisht përdoren parimet fetare“, thotë Dujovski.

Siç thekson ai, aktualisht nuk ka arsye për shqetësim në vend për këtë temë, por duhet të ndiqen fluksët migratorë dhe të rritet vigjilenca pas përfundimit të luftës në Lindjen e Mesme.

„Nëse para anëtarësimit në NATO mund të dëshmonim çdo ditë për të rinj, veçanërisht të rinj që hidheshin në të panjohurën më së shumti dhe më së shpeshti përmes online, pas anëtarësimit në NATO dhe falë informacioneve që i shkëmbejmë në bazë ditore, ne jemi vërtet një shtet pak më rezistent ndaj mundësive të radikalizimit online“, theksoi profesori.

Bashkëbiseduesit tanë pajtohen se mbrojtja e popullatës së re, megjithatë, duhet të jetë e vazhdueshme, sepse në garën mes parandalimit dhe radikalizimit online më të shpejtë janë personat që rrinë pas kompjuterit ose mbajnë në dorë telefonin e tyre të mençur dhe kërkojnë viktima.

„Personin fillimisht e bindin se është viktimë, pastaj zemërimi kanalizohet drejt ‘të tjerëve’. Ky është një model i thjeshtë, por efikas. Ajo që është e re nuk është mesazhi, por infrastruktura përmes së cilës ai përcillet. Rrjetet sociale e rendisin përmbajtjen sipas një parametri kyç – ndërveprimit. Dhe qëndrimet provokuese e kontroverse pothuajse gjithmonë kanë ndërveprim më të madh se qëndrimet normale. Algoritmi e regjistron këtë, i përhap ato masivisht dhe kështu krijon një ‘lak të reagimit’, në të cilin përdoruesi sheh versione gjithnjë e më të ashpra të së njëjtës ide“, shpjegon Goran Ilioski.

Në anën tjetër, shton Ilioski, kundërnarrativat luajnë në një „ndeshje“ asimetrike.

„Ato nuk ofrojnë provokim, prandaj gjenerojnë më pak ndërveprim dhe algoritmi i shtyp. Përveç kësaj, kur vijnë nga aktorë institucionalë, kredibiliteti i tyre është edhe më i ulur, sepse besimi i përgjithshëm në institucione është tashmë i gërryer. Përfundimi, sipas meje, është se manipulimi nuk është problem teknologjik me zgjidhje thjesht teknologjike. Kërkon tri gjëra njëkohësisht: rregullimin e platformave, moderimin teknologjik dhe edukimin mediatik“, porosit Ilioski.

Studimi i Qendrës për Hulumtim dhe Krijim Politikash në vitin 2021, me titull „Kalimi drejt parandalimit: përdorimi i arsimit për parandalimin e radikalizimit online te të rinjtë“, tregoi se mbi gjysma e nxënësve të shkollave të mesme të anketuar shumë shpesh kanë qasje në përmbajtje me trolim, ngacmim dhe fyerje, të shoqëruara me përmbajtje të dhunshme si sulme fizike, djegie dhe rrahje, ose gjuhë urrejtjeje që i inkurajon njerëzit të sillen me dhunë. Mbi 20 për qind e të anketuarve thanë se të paktën gjysma e miqve të tyre shpërndajnë përmbajtje të tillë të dhunshme.

Disa raste aktuale këto ditë në shkolla, si ai i vajzës që u keqtrajtua në mënyrë sadiste nga shoqet e saj të klasës, mund të jenë një lloj konfirmimi se trendi i vitit 2021 ka vazhduar të ecë në vijë në rritje. Dhe se radikalizimi online ka më shumë forma se ato klasiket që i njohim.

Gazetare: Sonja Kramarska

Ky artikull është përkthyer nga maqedonishtja me ndihmën e inteligjencës artificiale (IA). Versioni origjinal në maqedonisht është i disponueshëm këtu.